Zrozumieć Stabilność Finansową

22.06.2017 8 minuty na przeczytanie artykułu
Projekt edukacji ekonomicznej

pixabay.com

Koncepcja stabilności finansowej, choć obecna w literaturze naukowej stosunkowo krótko, pojawia się często w różnego rodzaju wypowiedziach publicznych. Jednak często nie rozumiemy, co się pod nią kryje. Szczególnie, że w środowiskach naukowych nie ma konsensusu, co do definicji i podejścia do tego zagadnienia. Z powodu różnorodnych doświadczeń instytucje publiczne poszczególnych krajów mogą inaczej rozkładać akcenty w analizie i definicji stabilności finansowej.

Intuicyjne rozumienie stabilności finansowej odwołuje się do wydarzeń kryzysowych, takich jak globalny kryzys finansowy, którego najbardziej widoczna faza obejmowała lata 2008-2009. Intuicyjnie możemy powiedzieć, że dbanie o stabilność finansową oznacza, że chcielibyśmy uniknąć takiego wydarzenia w przyszłości. Jednak zrozumienie źródeł tego oraz innych epizodów kryzysowych oraz wprowadzenie regulacji zabezpieczających stanowi intelektualne wyzwanie. Samo ustalenie celów takich regulacji – a wcześniej zdefiniowanie celów, które chcemy realizować w ramach zachowania stabilności finansowej – napotyka na problem ustalenia priorytetów. Czy dążyć do uniknięcia bankructwa dużych instytucji finansowych? A może chcemy uniknąć poniesienia przez podatnika kosztów dokapitalizowania i ratowania instytucji finansowych przeżywających problemy? Czy aby mówić o utrzymaniu stabilności finansowej wystarczy uniknąć gwałtownego spadku cen nieruchomości, a może należy koncentrować się na przeciwdziałaniu wystąpieniu problemu złych (niespłacanych) kredytów?

Zasygnalizowane powyżej dylematy można sprowadzić do pytania: jakie cechy określają stabilność finansową, która jest uznawana za dobro publiczne? Artykuł stara się właśnie odpowiedzieć na to ostatnie pytanie poprzez przybliżenie koncepcji stabilności finansowej.

W poszukiwaniu koncepcji

Sposób, w jaki zdefiniujemy pojęcie stabilności finansowej, będzie wpływał na działania, jakie podejmiemy jako społeczeństwo oraz postrzeganie i kształtowanie regulacji systemu finansowego. Definicja pojęcia stabilności finansowej określa priorytety w monitorowaniu zjawisk zachodzących w systemie finansowym. Priorytety te znajdą również odzwierciedlenie w regulacjach, realnie wpływając na system finansowy i funkcjonowanie gospodarki realnej.

Aby koncepcja stabilności finansowej była użyteczna w praktyce powinna:

  • Odnosić się do pojęcia dobrobytu. Dla społeczeństwa istotny jest wpływ stabilności finansowej lub jej braku na funkcjonowanie realnej strony gospodarki i jakość życia.
  • Opierać się na zjawiskach obserwowalnych. Taka definicja pozwala stwierdzić, przynajmniej w przybliżeniu, gdzie jesteśmy na skali stabilność – niestabilność.
  • Odnosić się do zjawisk i procesów na które można wpływać poprzez regulacje lub organizację rynku finansowego. W innym przypadku trudno będzie wskazać możliwe działania zaradcze w sytuacji zidentyfikowania zagrożeń.
  • Nie odnosić się jedynie do instytucji finansowych, ale do całego systemu finansowego.

W przeciwieństwie do stabilności cen, stabilność finansową trudno podsumować jednym wskaźnikiem czy też niewielką liczbą indeksów. Współczesne systemy finansowe mają tak wysoki stopień skomplikowania, że sprowadzając ich funkcjonowanie do niewielkiej liczby wskaźników ryzykujemy pominięcie istotnych informacji. Skupienie się w analizie na pojedynczych wskaźnikach, których wybór jest często inspirowany poprzednimi kryzysami finansowymi, rodzi ryzyko nadmiernego zawężenia naszego pole widzenia – aż do następnego kryzysu, który przyszedłby z nieoczekiwanej strony.

Jako że powstało wiele definicji stabilności finansowej w trakcie ostatnich 20 lat, skupimy się na głównych aspektach koncepcji, co, do których panuje konsensus. Celowo koncentruję się na najistotniejszych komponentach pojęcia stabilności finansowej – ciągłości świadczenia usług przez system finansowy, poprawnej wycenie ryzyka oraz odporności systemu na szoki.

Ciągłość świadczenia usług

Jednym z podstawowych zagadnień dotyczących wpływu zaburzeń w systemie finansowym na dobrobyt społeczeństwa jest kwestia ciągłości świadczenia usług przez system finansowy. Stabilność systemu finansowego oznacza, że nawet w wypadku problemów jednej z instytucji finansowych kluczowe usługi, takie jak usługi płatnicze oraz finansowanie gospodarki będą przebiegły w sposób niezaburzony. Ciągłość działalności systemu finansowego pozwala na zawieranie transakcji przez uczestników rynku i sprawną wymianę towarów i usług w sferze realnej.

Stabilność finansowa oznacza także efektywną i sprawną alokację funduszy poprzez instytucje finansowe pośredniczące między oszczędzającymi a inwestującymi. Poprzez system finansowy środki zaoszczędzone przez konsumentów lub przedsiębiorstwa dysponujące nadwyżkami finansowymi są pożyczane w celu realizacji produktywnych inwestycji przez inne przedsiębiorstwa lub też zakupu dóbr i usług przez konsumentów (dążących do wyrównania konsumpcji w czasie). W okresach niestabilności finansowej proces ten zostaje zaburzony i firmy oraz konsumenci doświadczają ograniczeń w podaży kredytu. Jeśli instytucje finansowe, szczególnie banki, mają problemy z płynnością lub odnieśli duże straty ograniczające ich kapitał, ograniczają akcję kredytową. Utrudniony dostęp do kredytu może prowadzić do problemów z płynnością przedsiębiorstw, do ograniczenia ich inwestycji lub też utrudniać konsumentom wyrównywanie konsumpcji w czasie. W ten właśnie sposób zaburzenia w systemie finansowym przenoszą się do realnej strefy gospodarki.

Wycena ryzyka

Stabilność finansowa wiąże się także z poprawną wyceną ryzyka w gospodarce. Jest to aspekt często niedoceniany w krótkoterminowej analizie sytuacji na rynkach finansowych i w gospodarce realnej, choć był to jeden z kluczowych aspektów ostatniego kryzysu finansowego. Na współczesnych rynkach finansowych inwestorzy lokują środki w aktywa, które mają najwyższą stopę zwrotu w stosunku do postrzeganego przez tych inwestorów ryzyka. Jednak postrzegane ryzyko nie zawsze odpowiada prawdziwemu ryzyku, jakie jest związane z inwestycją w dany instrument finansowy. W sytuacji, gdy panuje nadmierny optymizm inwestycyjny, inwestorzy mają tendencję do nieoszacowywania ryzyka, co często prowadzi do nadmiernych inwestycji w dany rynek lub segment. Zjawisko to nie ogranicza się jedynie do inwestycji na rynkach finansowych, ale istnieje również w odniesieniu np. do polityki kredytowej banków, gdzie przykładowo nadmierny optymizm dotyczący tendencji wzrostowych cen nieruchomości może prowadzić do zaniedbywania oceny wiarygodności kredytowej kredytobiorców hipotecznych.

Innym przykładem może być niedocenianie możliwości wystąpienia zmian strukturalnych w funkcjonowaniu rynków finansowych. W okresie poprzedzającym wybuch ostatniego globalnego kryzysu banki inwestycyjne utrzymywały płynność wielu instrumentów finansowych (również o wysokim stopniu złożoności, takich jak instrumenty emitowane w procesie sekurytyzacji) działając jako animatorzy rynku. Inni uczestnicy rynku traktowali więc te instrumenty finansowe jako płynne aktywa. Ta sytuacja doprowadziła do zaniżenia postrzegania ryzyka. Uczestnicy rynku mogli nie uwzględniać możliwości, że istotne dla funkcjonowanie rynku instytucje mogą mieć problemy i nie będą w stanie pełnić dotychczasowej roli.

W momencie, gdy silnie wzrosło postrzegane ryzyko związane z inwestycją w niektóre z tych instrumentów finansowych i animatorzy rynku zdecydowali się zaniechać tej działalności, aktywa okazały się być niepłynne i obarczone znacząco wyższym ryzykiem.

W momencie, gdy inwestorzy zorientują się, że postrzegane ryzyko znacząco różni się od faktycznego, gwałtownie zmieniają wycenę aktywów i często ponoszą znaczące straty. Dlatego w interesie stabilności systemu jest, by ryzyko na rynku było poprawnie wyceniane. A jeżeli już dojdzie do sytuacji niedoszacowania ryzyka, to dla stabilnego funkcjonowania systemu finansowego jest pożądane, by zmiany wyceny ryzyka następowały w sposób płynny, a nie gwałtowny. Dlatego poprawne zarządzanie ryzykiem w systemie finansowym jest kluczowym aspektem stabilności finansowej. Promowanie dobrych praktyk zarządzania ryzykiem oraz monitorowanie ich implementacji jest z jednym z podstawowych narzędzi zapewnienia stabilności finansowej. Taką role pełni również polityka informacyjna instytucji odpowiedzialnych za stabilność finansową, poprzez którą mogą one wskazywać uczestnikom rynku na niedoszacowane przez nich aspekty ryzyka.

Odporność

Fundamentalne znaczenie dla stabilności finansowej ma odporność systemu finansowego na szoki zewnętrzne. Przykładem takiego szoku mogą być gwałtowne przepływy kapitału, kryzys walutowy, panika na rynku akcji, zmieniające się uwarunkowania w handlu międzynarodowym czy zmieniające się uwarunkowania polityczne.

Z punktu widzenia stabilności całego systemu nie należy utożsamiać odporności systemu z odpornością każdej instytucji finansowej z osobna. Mając na uwadze dobrobyt społeczeństwa nie jest kluczowe, aby każda poszczególna instytucja przetrwała, lecz kluczowe jest by system jako całość pełnił swoją funkcję w gospodarce. Dlatego odporność systemu finansowego nie oznacza z definicji braku bankructwa instytucji finansowych. Wręcz przeciwnie, społeczeństwu jest na rękę zdrowa konkurencja oraz przetrwanie najefektywniej funkcjonujących instytucji finansowych.

Panuje konsensus, że jeżeli nie przyniosłoby to istotnych negatywnych skutków dla całego systemu, poszczególne instytucje (a przede wszystkim ich akcjonariusze lub udziałowcy) powinny ponosić konsekwencje złych inwestycji czy błędnego zarządzania ryzykiem. Koszty upadłości niektórych instytucji finansowych, szczególnie tych o dużej skali działania, byłyby jednak na tyle znaczące, że mogłyby istotnie zaburzyć działalność całego systemu finansowego. Z tego powodu wprowadzono pojęcie instytucji o znaczeniu systemowym, które podlegają ostrzejszym wymaganiom regulacyjnym oraz są zobowiązane posiadać więcej kapitału w relacji do skali działalności niż mniej istotne instytucje. Dla oceny istotności systemowej ma znaczenie nie tylko wielkość instytucji, ale także położenie i istotność w sieci relacji w systemie bankowym. Przykładowo, problemy relatywnie małego banku mogą się gwałtownie rozprzestrzenić z powodu dużej ilości połączeń z innymi instytucjami, szczególnie jeśli relacje biznesowe z tym bankiem są istotne dla jego kontrahentów.

Na straży stabilności

Podstawowa trudność przed którą stoją instytucje, którym powierzono zadanie dbania o stabilność finansową, leży w tym, że stabilność finansowa jest bardzo trudno obserwowalna. W wypadku, kiedy dojdzie do kryzysu i niestabilności w systemie finansowym, łatwo to zidentyfikować. Natomiast, jeśli unikniemy wydarzenia systemowego, będzie to zupełnie nieobserwowalne dla społeczeństwa. Czyni to „stanie na straży stabilności” stosunkowo niewdzięczną pracą, w której nie widzimy, czy nasze starania przynoszą spodziewane rezultaty, a porażki są łatwo zauważalne. Zadanie to jest trudne w świetle skomplikowanego i ciągle zmieniającego się systemu finansowego.

Z praktycznego punktu widzenia, „stanie na straży stabilności finansowej” wymaga nieustannego monitorowania sytuacji instytucji finansowych, tendencji na rynkach finansowych oraz relacji między podmiotami sfery realnej i instytucjami finansowymi i przewidywania, gdzie mogą pojawić się problemy. Wczesna diagnoza i podjęcie działań dostosowawczych może zmniejszyć siłę szoku, jakiemu poddany jest system (na przykład sprawić, że korekta wyceny ryzyka będzie łagodniejsza). W Polsce czynności monitorujące są wykonywane przez Narodowy Bank Polski oraz Komisję Nadzoru Finansowego.

W wypadku identyfikacji potencjalnego problemu należy podjąć działania zaradcze. Potencjalnymi działaniami mogą być zaostrzenie wymogów regulacyjnych i nadzorczych dotyczących danego obszaru działalności (np. rekomendacje dotyczące maksymalnego poziomu relacji kredytu do wartości zabezpieczenia).

Innym kluczowym narzędziem zapewniania stabilności finansowej jest promowanie dobrych praktyk zarządzania ryzykiem oraz monitorowanie ich implementacji. Instytucje finansowe w ramach swojej normalnej działalności monitorują i zabezpieczają swoje ekspozycje na główne ryzyka takie jak ryzyko kredytowe (w tym ryzyko kredytowe kontrahenta na rynkach finansowych), ryzyko zmiany kursu walutowego, czy ryzyko stopy procentowej. Jako że ocena ryzyko może się znacząco różnić pomiędzy bankami, krajowe instytucje regulacyjne monitorują te ekspozycje. Dla zapewnienia odporności na zaburzenia instytucje finansowe zobowiązane są do utrzymywania określonego regulacjami udziału kapitału w bilansie, który służy do zaabsorbowania nieoczekiwanych strat, również wynikających z trudno prognozowalnych zjawisk takich jak rzadkie wydarzenia lub kryzysy. Kapitał w bilansie instytucji finansowej zapewnia możliwość zaabsorbowania strat poniesionych w jej działalności, zabezpieczając interes wierzycieli instytucji finansowej – takich jak deponenci w bankach. Nakładanie na instytucje finansowe wymogów kapitałowych ma na celu zapewnienie, że efekty podejmowania nadmiernego ryzyka są ponoszone przez akcjonariuszy, a nie wierzycieli.

Warto wspomnieć, że istnieje pewien kompromis pomiędzy efektywnością systemu a jego wrażliwością na wstrząsy. Nałożenie restrykcyjnych regulacji na system finansowy może zminimalizować prawdopodobieństwo zdarzeń kryzysowych, jednak koszty ich spełnienia zostaną przeniesione na użytkowników systemu finansowego. System nieregulowany będzie prawdopodobnie bardziej kosztowo efektywny, ale jednocześnie bardziej podatny na niestabilność. Znalezienie punktu równowagi pomiędzy stabilnością a efektywnością kosztową systemu finansowego jest trudnym wyzwaniem, z którym na co dzień musi się mierzyć regulator.