Zagadnienie polskiej mniejszości narodowej jako wewnętrzny problem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w latach 1921 – 1938. CZĘŚĆ 6

22.02.2019 3 minuty na przeczytanie artykułu

Jednym z najbardziej kuriozalnych pomysłów było zreformowanie pisowni polskiej i „zdemokratyzowanie” jej m.in. przez usunięcie słów pochodzenia szlacheckiego, burżuazyjnego czy faszystowskiego. Orędownikami tego pomysłu byli T. Dąbal i B. Jasieński, forsujący swoje koncepcje przy zastosowaniu często irracjonalnych argumentów. Poparcie dla reformy pisowni doprowadziło do utworzenia w 1932 r. komisji lingwistycznej przy sektorze polskim Białoruskiej Akademii Nauk. W jej skład obok językoznawców weszli przedstawiciele polskiej społeczności radzieckiej: pisarze, dziennikarze, działacze polityczni i społecznie, nauczyciele, aktorzy, także chłopi i robotnicy. Do 1933 r. nowe zasady pisowni były gotowe. Nie zostały jednak nigdy zatwierdzone ani wprowadzone w życie.

 

Literatura traktowana była jak ważne narzędzie walki klasowej  i instrument przebudowy świadomości społecznej. Pisarze tworzyli w jedynym i obowiązującym stylu realizmu socjalistycznego, gloryfikującym zwycięstwa i sukcesy Józefa Stalina i skupionej wokół niego grupy osób. Propagandowa funkcja tego stylu, a także jego dyrektywalny charakter (szkalowanie II Rzeczypospolitej, zwalczanie wrogów klasowych: księdza i kułaka) tłamsiły kreatywność twórców, nie pozwalając im na rozwinięcie skrzydeł (czego przykładem może być T. Borowski, wychowanek polskiej szkoły radzieckiej na Ukrainie, który dopiero po ucieczce do Polski był w stanie ukazać pełnię swojego talentu). Na początku lat trzydziestych wykształciły się się trzy ośrodki polskiego ruchu literackiego: Moskwa, pełniąca rolę centrum elity umysłowej (T. Dąbal, B. Jasieński, H. Drzewiecki), Kijów, gdzie od 1927 r. działała grupa młodych artystów sekcji polskiej Wszechzwiązkowego Zrzeszenia Pisarzy Proletariackich „Mołodniak” (A. Porajewicz, S. Grabowski, K. Śliwiński) i Mińsk, w którym sekcja przy Polskim Technikum Pedagogicznym (W. Kowalski, H. Romanowska, M. Żarski) istniała od 1925 r.

Prasa i książki w języku polskim, wydawane w wielkich nakładach, miały wychować radzieckich Polaków w duchu idei marksistowsko–leninowskich oraz wypełnić duchową i kulturalną pustkę powstałą po wyrugowaniu kultury polskiej. Były to głównie podręczniki, broszury z dokumentami partyjnymi i materiały propagandowe uzasadniające radziecką politykę narodowościową. Każdą książkę wydawano w nakładzie około 3 tys. kopii, a ogólny roczny nakład w latach 1930 – 1933 przekroczył milion egzemplarzy. Na Ukrainie w latach 1919–1938 wydawano 30 periodyków, na Białorusi – 6. Najdłużej wydawaną pozycją był kijowski „Sierp”, który ukazywał się od dnia 24 czerwca 1922 r. do stycznia 1941 (od 1936 r. pod zmienionym tytułem „Głos Radziecki”) z nakładem od 3 do 10 tys. egzemplarzy. Innymi tytułami były „Marchlewszczyzna Radziecka”, wołyński „Szturm Socjalistyczny” czy zatońskie „Natarcie Socjalistyczne”.  Najważniejszą gazetą polską była „Trybuna Radziecka”, która do 1930 roku była organem Centralnego Biura Polskiego KC WKP(b). Wydawano ją w latach 1927–1938 pod redakcją kolejno T. Dąbala, J. Nejmana, A. Maksymowskiego i M. Rozwadowskiej. Czasopismo to uznaje się za pełniące rolę koordynatora eksperymentu polonijnego, a także łącznika między KPP a polską mniejszością narodową w ZSRR.

Poziom polskiej prasy wydawanej pod auspicjami radzieckimi nie był wysoki. Co więcej, z czasem ulegał konsekwentnemu obniżeniu. Periodyki wypełniały przeważnie przedruki z pism radzieckich oraz terenowe informacje gospodarcze przekazywane niedbałym, pełnym rusycyzmów językiem. Rzadko kiedy podejmowano inne problemy lokalne.

Inne ogniwo polskiej kultury, teatr, miał stać się, według wielkiego zwolennika tej utopijnej idei, T. Dąbala, towarzyszem życia codziennego każdego Polaka w ZSRR. Jego rozwój rozpoczął się w roku 1923, kiedy przy klubach polskich w Moskwie, Mińsku i Kijowie powstały pierwsze amatorskie zespoły sceniczne. W 1926 r. rozpoczęło działalność Towarzystwo Przyjaciół Teatru Polskiego w ZSRR. Pierwszy zawodowy teatr został ulokowany w Mińsku, gdzie w 1932 r. siedzibę otrzymał Państwowy Polski Teatr Wędrowny BSRR. Znacznie przewyższający go poziomem repertuaru i obsady aktorskiej teatr polski powstał pod koniec 1929 r. w Kijowie. Jego najwybitniejszą osobowością był reżyser W. Wandurski, którego kariera załamała się po dwóch latach, pod naporem oskarżeń politycznych. Warto wspomnieć, że działalność tego teatru była negatywnie oceniana przez polskich dyplomatów wytykających zwłaszcza horrendalnie zniekształcony język polski, którym posługiwali się aktorzy.

W latach trzydziestych, prócz teatrów, działały inne zawodowe zespoły artystyczne – polskie zespoły pieśni i tańca, Chór Polski w Żytomierzu, polskie „brygady radiowe” przy rozgłośniach w Mińsku, Kijowie i Odessie, a także kółka polskich malarzy radzieckich, których dołączono do grona twórców „polskiej kultury proletariackiej”. W kwietniu 1936 r. w Sali Klubu Polskiego w Moskwie urządzono wystawę 230 obrazów, wśród których znalazły się dzieła 11 polskich malarze. Była to ostatnia duża ekspozycja twórczości polskiej ludności na ziemiach radzieckich przed likwidacją eksperymentu polonijnego.

 

Marcin Dobrowolski

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019