Zagadnienie polskiej mniejszości narodowej jako wewnętrzny problem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w latach 1921 – 1938. CZĘŚĆ 2

25.01.2019 3 minuty na przeczytanie artykułu

Polska mniejszość narodowa, razem z litewską, łotewską, tatarską, kałmucką czy gruzińską stanowiły poważną siłę, której nie wolno było lekceważyć. Niespodziewany rozmach dążeń niepodległościowych narodów nierosyjskich oraz ich siła mogły okazać się zbyt szkodliwe dla partii komunistycznej. Lenin, korygując dotychczasowy kierunek polityki, połączył z pozoru niezbyt zgodne ze sobą działania. Jego projekt przewidywał przyznanie wszystkim mniejszościom ZSRR samorządu, tworzonego jednakże pod ścisłym nadzorem scentralizowanej partii. Paradoksalnie, w ramach ścisłej dyktatury proletariatu dopuszczone miało być istnienie znacznej swobody narodowej, a nawet – nacjonalistycznej opozycji.

 

Opracowano trójstopniowy system autonomii. Zbiorowości liczące ponad 100 tys. osób mieszkających na zwartym terytorium, tworzyć miały tzw. republiki autonomiczne. Dla społeczności liczących ponad 10 tys. mieszkańców planowano wytyczyć tzw. rejony autonomiczne, a dla skupisk powyżej 500 osób – rady wiejskie. Powołano biura narodowościowe przy rejonowych i obwodowych komitetach RKP(b). Najważniejsze biura polskie ulokowane zostały w Moskwie (to właśnie to biuro podjęło decyzję o utworzeniu Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski na początku lata 1920 r.), Kijowie i Mińsku.

Najważniejszym jednak wydarzeniem, które doniośle wpływało na sytuację mniejszości polskiej w ZSRR w całym okresie dwudziestolecia międzywojennego, było zastosowanie w praktyce na szeroką skalę koncepcji „radzieckiego eksperymentu polonijnego”. Była to nowatorska forma polskiej autonomii narodowej oparta o grupy ludności katolickiej, zamieszkałej w zwartych skupiskach, przede wszystkim na Białorusi i prawobrzeżnej Ukrainie. Tworzyły je głównie rodziny, które nie zdążyły bądź nie mogły dokonać repatriacji do Polski, rozlokowane na terenach majątków ziemskich należących przed rewolucją do polskiej magnaterii kresowej.

W ramach tego eksperymentu utworzono ponad 670 szkół średnich i podstawowych polskich, 7 szkół specjalnych, 2 uczelnie wyższe (Polski Instytut Pedagogiczny w Mińsku oraz Instytut Wychowania Społecznego w Kijowie). Wprowadzono sądownictwo w języku polskim, otwarto 3 zawodowe teatry, wydawano 16 gazet o zasięgu rejonowym, 6 o republikańskim i gazetę ogólnozwiązkową.  Corocznie pojawiało się kilkaset polskojęzycznych tytułów, nadawało polskie radio. Polskie instytuty naukowo-badawcze działały w ramach systemu Akademii Nauk Ukrainy i Białorusi.

Celem politycznym eksperymentu polonijnego było postawienie ludności polskiej zamieszkującej na terytorium ZSRR niejako w opozycji do obywateli tzw. II Rzeczypospolitej. Rejon polski powinien był stać się „ośrodkiem wyjawiania samodzielności i twórczości, skierowanym na zaspokojenie potrzeb materialnych i kulturalnych polskiej ludności pracującej”1). W ten sposób chciano ukazać jak najwyraźniej przewagę kultury życia i pracy oraz samorządności „sterowanej” przez rząd bolszewicki nad kulturą reprezentowaną przez kapitalistów i obszarników w państwie polskim. Celem było również zachęcenie polskich włościan i robotników do podjęcia prób ukształtowania ustroju gospodarczego i politycznego na wzór mikroklimatu radzieckiego. W konsekwencji miało dojść do utworzenia Polskiej Republiki Rad – rzecz jasna, pod kuratelą RKP(b). Szeroka autonomia narodowa, przyznana Polakom w ZSRR miała destabilizować politykę wewnętrzną Rzeczpospolitej Polskiej, czym zajmować się miała komórka agenturalna na terenie „polskiego imperializmu” – Komunistyczna Partia Polski.

Poprzez ukazanie światu przyjaznego traktowania mniejszości polskiej rząd komunistyczny pragnął ponadto zbudować pozytywny obraz socjalizmu na świecie, który ułatwiłby późniejszą ekspansję propagandową, a następnie ideologiczną i polityczną na tereny kapitalistycznych państw Zachodu. Kolejnym celem była szybka i efektywna sowietyzacja, rozumiana nie jako zerwanie związków emocjonalnych z ojczyzną oraz wyjałowienie tradycji narodowych i kulturalnych (co starała się osiągnąć Rosja carska), ale jako umocnienie swoiście rozumianego poczucia narodowego Polaków. Miało to z czasem umożliwić ponowne ukształtowanie polskiej kultury. Temu służyło zapobieganie asymilacji Polaków z ludnością ruską zarówno na wsi, jak i w miastach.

Było to przeciwstawienie się błędnej, jak uważali bolszewicy, polityce caratu, który starał się wykorzenić poczucie polskości i wiary katolickiej prześladowaniami i prowadzoną na wszystkich frontach rusyfikacją. Powodowało to jedynie zaostrzenie antagonizmów między różnymi grupami autochtonów. Poprzez stworzenie ułudy swobody narodowej bolszewicy mieli nadzieję skanalizować wzmożoną aktywność polityczną kresowiaków (zwłaszcza mieszkańców Wołynia i Podola) i wykorzystać ją do walki z kapitalizmem i imperializmem zachodnim. Lojalność ludności polskiej na terytoriach radzieckich wobec II Rzeczypospolitej, zintensyfikowana latami wynaradawiania, miała zostać zastąpiona utrwaleniem polskości, ale na innej płaszczyźnie świadomości, w pełni kontrolowanej przez komunistów. Mówiący po polsku obywatel radziecki, patriota ZSRR, wyrażający swoje uwielbienie i przywiązanie w typowo polski sposób, przesiąknięty wrogością wobec ojczyzny historycznej miał być idealnym produktem bolszewickiego eksperymentu polonijnego. Miał być idealnym przedstawicielem „polskiego społeczeństwa socjalistycznego”, wychowanego od podstaw przez komunistów.

 

Marcin Dobrowolski

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.Cytat z odezwy „Do polskiej ludności pracującej Ukrainy Radzieckiej”, wystosowanej przez Polaków delegatów na IX zjazd rad Ukraińskiej SRR w Charkowie w 1926 r.