Zagadnienie polskiej mniejszości narodowej jako wewnętrzny problem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w latach 1921 – 1938. CZĘŚĆ 1

18.01.2019 2 minuty na przeczytanie artykułu

Pokój ryski, podpisany 18 marca 1921 roku pomiędzy II Rzeczpospolitą Polską, Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Radziecką oraz Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką regulował i uprawomocniał przebieg granicy polsko – radzieckiej. Jednocześnie oba państwa wyrzekały się ziem leżących za ustaloną linią podziału. Chociaż w granicach Polski znalazła się całość terytoriów odebranych przez Rosję carską podczas III rozbioru (w 1795 r.), większość z anektowanych w trakcie II rozbioru (w 1793 r.), to jednak część terenów Kresów, wraz z ważnymi ośrodkami życia kulturowego i gospodarczego takimi jak Mińsk, Żytomierz, Kazimierz Podolski czy Witebsk znalazły się poza granicami nowopowstałego na gruzach trzech zaborów państwa.

 

Zanim jednak zapadły wiążące decyzje, już w 1918 roku kierownictwo partii bolszewickiej na czele z Leninem miało rozwiniętą koncepcję usytuowania narodu polskiego w konstelacji przyszłej „wolnej socjalistycznej wspólnoty narodów”. Twór ten przewidywał jedynie ograniczoną autonomię terytorialną dla polskiej klasy robotniczej i jej „komunistycznej awangardy”. Krach marzeń bolszewików pod Warszawą w 1920 r. kazał zrewidować im swoją politykę wobec mniejszości narodowych. Swoją dyspozyturę nad Polakami ograniczyli oni do terenów określonych w traktacie ryskim.

Zachodnie rubieże państwa rosyjskiego, terytoria utworzonych niedawno Ukraińskiej SRR oraz Białoruskiej SRR były zamieszkane w niemałym stopniu przez osiadłą tutaj od wieków ludność pochodzenia polskiego. Władze bolszewickie, przejmując pośrednio spuściznę Rosji przedrewolucyjnej, dążyły do zlikwidowania polskiego stanu posiadania na Ukrainie i Białorusi. Chciały również zakończyć wielowiekową rywalizację religijną Kościoła i Cerkwi oraz unicestwić wpływy zachodniej cywilizacji, której ucieleśnieniem byli właśnie Polacy – katolicy. Konsekwentnie dążono do tego, by termin „Polonia” stosować jedynie do polskich grup narodowościowych na Zachodzie, pomijając zupełnie ludność zamieszkałą za Bugiem. Było to prawie 1 200 000 Polaków podzielających wiarę katolicką i posiadających bogatą tradycję walki o zachowanie swej odrębności narodowej. Zdecydowana większość żywiła ciepłe uczucia do II Rzeczypospolitej. Jako element etnicznie rdzenny, w większości autochtoniczny, nazywany był „polską mniejszością narodową”.

Szerszym terminem „Polonia radziecka” obejmowana była całość polskiej grupy etnicznej, włącznie z mieszkańcami miast Rosji i Syberii, a także emigracją zarobkową. Tworzyły ją trzy, jakościowo odmienne grupy. Zdecydowanie najbardziej liczebną była autochtoniczna ludność katolicka, tzw. Polacy kresowiacy, przeważnie potomkowie szlachty zaściankowej. Byli to również chłopi, zamieszkujący głównie tereny prawobrzeżnej Ukrainy i Białoruś. Wszyscy oni mieli silnie rozwinięte poczucie odrębności etnicznej i kulturowej, identyfikowali się z polskością, chociaż w toku rusyfikacji utracili częściowo umiejętność posługiwania się językiem polskim. Drugą pod względem wielkości grupą były resztki emigracji zarobkowej z XIX i początku XX wieku. Byli to wysoko wykwalifikowani robotnicy, rzemieślnicy i niewielka liczba inteligencji, zamieszkujący głównie obszary miejskie, którzy zdecydowali się na pozostanie w ZSRR, przeważnie z przyczyn majątkowych. Trzecią część mniejszości polskiej stanowiła emigracja przymusowa z II Rzeczypospolitej – tzw. Polonia komunistyczna. Bardzo nieliczna (zaledwie 1 do 1,5% zbiorowości polonijnej) i aktywna politycznie, tworzyła najwyższy szczebel w hierarchii Polonii na terytoriach rosyjskich i zależnych od bolszewickiej władzy. Poza Kresami istniały również niedobitki emigracji przymusowej doby popowstaniowej, potomkowie zesłańców i katorżników, zasiedlający obszary dalekiej Syberii I Kaukazu. Dolicza się do nich także niewielkie grupy byłych żołnierzy armii austriackiej, rosyjskiej i Armii Czerwonej.

Rozciągnięta na rozległych obszarach środkowo-wschodniej Europy władza Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) pozwoliła im, po stłumieniu oporu chłopstwa oraz ostatecznym rozstrzygnięciu wojny domowej, rozpocząć przebudowę kraju w duchu rewolucji. Dążyli oni do stworzenia i narzucenia na podległych terenach modelu człowieka socjalistycznego, kolektywizacji rolnictwa i wyrównania poziomu życia. W pierwszym etapie tego dzieła komuniści siłą rzeczy musieli stanąć przed złożonym problemem mniejszości narodowych, rozsianych po całym terytorium ZSRR.

 

Marcin Dobrowolski

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019