Wsparcie dla polskich czasopism naukowych – nowe rozporządzenie.

31.08.2018 6 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Jedną z flagowych propozycji Konstytucji dla Nauki jest wyraźnie wsparcie finansowe dla polskich czasopism naukowych, które do tej pory bez takiej pomocy były niewidoczne w skali międzynarodowej, co miało oczywisty wpływ na wartość publikowanych artykułów. Aby wesprzeć ich rozwój, autorzy reformy przewidzieli dodatkowy strumień dofinansowania skierowany przede wszystkim do wydawnictw humanistycznych i tych z zakresu nauk społecznych, który ma posłużyć do podniesienia poziomu praktyk wydawniczych i edytorskich umożliwiających wejście polskich czasopism naukowych w międzynarodowy obieg naukowy.

 

Zgodnie z zapowiedziami samego Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przedmiotowym wsparciem objętych zostanie nawet 500 czasopism1). Szczegółowe warunki udziału w programie, a także warunki i tryb przyznawania oraz rozliczania pomocy de minimis będzie określało rozporządzenie Ministra NiSW w sprawie pomocy de minimis w ramach programu „Wsparcie dla czasopism naukowych”. Najnowszy jego projekt ukazał się 6 lipca 2018 r. i właśnie nad jego postanowieniami dzisiaj się pochylamy.

Samo rozporządzenie reguluje szczegółowe warunki udziału w Programie, a także warunki i tryb przyznawania oraz rozliczania pomocy de minimis w ramach Programu, w tym: 1) przeznaczenie pomocy; 2) szczegółowe kryteria przyznawania pomocy; 3) rodzaje kosztów kwalifikujących się do objęcia pomocą; 4) sposób kumulowania pomocy; 5) maksymalne wielkości pomocy; 6) maksymalną intensywność pomocy; 7) szczegółowy zakres informacji zawartych w odpowiednich wnioskach oraz raportach.

Dotychczasowe niedoskonałości

W obecnym stanie polskiej nauki widoczna jest niedoskonałość obszaru czasopism naukowych, których sposób funkcjonowania, w tym zasady publikowania i wartość poszczególnych artykułów budzą wyraźny niepokój. Od lat zauważalny jest problem faktycznego braku polskich wydawnictw w najbardziej prestiżowych międzynarodowych bazach czasopism. Jest to tym bardziej niebezpieczne, ponieważ nierzadko te nieobecne czasopisma mogą się pochwalić niezwykle wysokim poziomem naukowym swoich publikacji.  Drugim niezwykle negatywnym zjawiskiem jest obecność dziesiątek, jeżeli nie setek tytułów o bardzo wątpliwej jakości, publikujących w myśl im więcej, tym lepiej, nie zważając niestety na faktyczną wartość promowanej przez siebie aktywności naukowych. Jedną z konsekwencji takiego stanu rzeczy jest powstawanie coraz to nowszych czasopism o wyraźnie lokalnym i uczelnianym charakterze, które w zasadzie publikują jedynie dzieła swoich pracowników lub zaprzyjaźnionych naukowców, stanowiących nieliczną i zamkniętą grupę autorów. Źródłem licznych niepokojów jest także wyjątkowo niski odsetek czasopism dedykowanych naukom humanistycznym i społecznym. Niestety nieobecność polskich wydawnictw skutkuje widocznym brakiem polskiego głosu w debatach o tak niebagatelnym znaczeniu, jak chociażby kultura i historia Europy2).

Proponowane rozwiązania

Projekt rozporządzenia przewiduje szereg rozwiązań, które mają zasadniczo wyłonić i wesprzeć te czasopisma, które mogę realnie zaistnieć w międzynarodowym dyskursie oraz być obecnymi w najważniejszych bazach o największym zasięgu. Aby osiągnąć ten cel, projektodawcy przewidzieli, m.in., że:

  • artykuły naukowe publikowane w tych czasopismach będą uwzględniane przy ewaluacji działalności naukowej;
  • czasopisma naukowe objęte pomocą w ramach programu zostaną umieszczone w wykazie czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych (artykuły naukowe w nich zamieszczane będą uwzględniane w postępowaniach o nadanie stopni naukowych, a także przy wyłanianiu członków Rady Doskonałości Naukowej)3).
Beneficjenci programu

Zgodnie z przedstawioną propozycją program dedykowany jest — przedsiębiorcom w rozumieniu art. 1 załącznika I do rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznającego niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz. UE L 187 z 26.06.2014, str. 1, z późn. zm.)), będącym wydawcami czasopism działającymi na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz. U. poz. 24, z późn. zm.). Takie brzmienie przepisu wzbudziło liczne niejasności wśród potencjalnie zainteresowanych podmiotów. Między innymi Obywatele Nauki podnieśli wątpliwość, zgodnie z którą przepis umożliwiający ubieganie się o dofinansowanie wydawcom, utrudni udział w Programie uczelniom publicznym oraz instytutom naukowym.  Zaproponowali tym samym, aby wskazać wprost, iż uprawnionymi podmiotami do udziału w Programie są również uczelnie publiczne, instytuty badawcze oraz Instytuty PAN4). W odpowiedzi na podobne głosy MNiSW wydał informację, która w skrócie podkreślała, że — beneficjentami programu będą mogły być wszystkie podmioty prowadzące działalność gospodarczą w zakresie wydawania czasopism naukowych, bez względu na ich status i formę prawną oraz zgodnie z orzecznictwem europejskim – bez względu na zysk oraz sposób finansowania5) […] Mając na względzie powyższe, należy wskazać, że program nie jest adresowany wyłącznie do podmiotów prowadzących działalność komercyjną, ale do wszystkich podmiotów prowadzących działalność wydawniczą, będących wydawcą w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe. Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy wydawcą może być osoba prawna, fizyczna lub inna jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej. W szczególności wydawcą może być organ państwowy, przedsiębiorstwo państwowe, organizacja polityczna, związek zawodowy, organizacja spółdzielcza, samorządowa i inna organizacja społeczna oraz kościół i inny związek wyznaniowy.

Wątpliwość Obywateli Nauki należy uznać za jak najbardziej słuszną, zwłaszcza kiedy projekt odnosi się do przepisów unijnych inaczej regulujących wiele zagadnień związanych ze szkolnictwem wyższym i nauką. Niemniej odpowiedz Ministerstwa, wszystkich zainteresowanych powinna uspokoić, szczególnie że wskazuje bardzo wyraźnie, iż do grona beneficjentów Programu mogą być zaliczone, m.in.  uczelnie, ich jednostki organizacyjne, instytuty badawcze, instytuty naukowe PAN, jeżeli prowadzą one działalność wydawniczą i jest ona wyodrębniona z ich głównej działalności o charakterze niegospodarczym6).

Warunki udziału w Programie

Aby projekt dotyczący czasopisma mógł otrzymać wsparcie w ramach Programu, musi oczywiście spełniać odpowiednie warunki. Najważniejsze z nich to zapewnienie, że wskazane czasopismo:

  • posiada aktualny adres redakcji lub wydawcy na terenie Rzeczypospolitej Polskiej;
  • nie jest ujęte w żadnej z międzynarodowych baz czasopism naukowych o największym zasięgu;
  • w okresie dwóch lat kalendarzowych poprzedzających rok ogłoszenia konkursu w ramach programu:
  • wydało liczbę numerów wynikającą z oficjalnej częstotliwości wydawania,
  • liczba autorów zamieszczonych w nim artykułów naukowych, którzy wskazali ten sam podmiot jako miejsce prowadzenia działalności naukowej, której wyniki stanowiły podstawę do opracowania poszczególnych artykułów, nie przekracza 50%,
  • posiada przyjęte zasady etyki publikacyjnej zgodne z wytycznymi Komitetu do spraw Etyki Publikacyjnej (COPE – Committee on Publication Ethics).

Ponadto zgłoszony projekt:

  • musi uwzględniać upowszechnianie artykułów naukowych zamieszczanych w czasopiśmie w trybie otwartego dostępu w Internecie, w sposób bezpłatny i bez technicznych ograniczeń;
  • musi uwzględniać wykorzystywanie w czasopiśmie cyfrowych identyfikatorów dokumentów elektronicznych (DOI – Digital Object Identyfier) i unikalnych identyfikatorów naukowców (ORCID – Open Researcher and Contributor ID) będących autorami zamieszczanych
    w czasopiśmie artykułów naukowych;
  • nie może określać okres realizacji na dłużej niż 24 miesiące;
  • nie może być finansowany z innych środków pochodzących z budżetu państwa.
Plusy i minusy

Bardzo pozytywnie należy ocenić już samo podjęcie dodatkowej inicjatywy wsparcia polskich czasopism, które pomocy zdecydowanie potrzebują. Na wyraźną aprobatę zasługuje także i przede wszystkim wspieranie idei otwartości nauki (upowszechnianie artykułów naukowych zamieszczanych w czasopiśmie w trybie otwartego dostępu w Internecie); przyłożenie większej uwagi do właściwych obyczajów publikacyjnych (przyjmowanie zasad etyki publikacyjnej zgodne z wytycznymi Komitetu do spraw Etyki Publikacyjnej), a także ograniczenie udziału czasopismom publikujących artykuły autorów z jednej instytucji7).

Na negatywną ocenę zasługują z kolei przypadki zbyt ogólnie skonstruowanych przepisów dających poczucie niepewności co do ostatecznego ich zrozumienia (brak definicji pojęcia: „międzynarodowa baza czasopism naukowych o największym zasięgu” oraz „weryfikacja i korekta artykułów naukowych w czasopismach”); a także możliwe wykluczenie dobrych czasopism, m.in. w przypadku tych niewydawanych na bieżąco, co niekoniecznie oznacza ich niską wartość i braku profesjonalizmu lub tych już finansowanych z innych środków pochodzących z budżetu państwa, co negatywnie odbija się na najbardziej aktywnych wydawcach. Ujemnie należy się także odnieść do zbyt krótkiego czasu realizacji Programu, który zaplanowany został jedynie na dwa lata. Tego typu inicjatywy zdecydowanie powinny mieć charakter długoterminowy8).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.https://www.nauka.gov.pl/aktualnosci-ministerstwo/wsparcie-dla-polskich-czasopism-naukowych.html
2.https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//506/12313602/12520488/12520489/dokument348720.pdf
3, 8.Ibidem.
4, 7.http://obywatelenauki.pl/2018/07/opinia-o-rozporzadzaniu-mnisw-wsparcie-dla-czasopism-naukowych/
5.https://www.nauka.gov.pl/komunikaty/informacja-o-programie-wsparcie-dla-czasopism.html
6.Ibidem