Vytautasa Ališauskasa: Dzieje chrześcijaństwa na Litwie [RECENZJA]

21.03.2017 9 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com/sanktulo/CC0 Public Domain

Przetłumaczone na język polski trzy lata temu Dzieje chrześcijaństwa na Litwie, to praca bardzo wartościowa i potrzebna, bowiem przedstawia dosyć szczegółowo i wyczerpująco historię chrześcijaństwa na Litwie, w oparciu o większą liczbę źródeł i badań. Jest to również unikalna książka z tego względu, że przedstawia kompleksowo historię największych chrześcijańskich wyznań Litwy: od prawosławia (również starowierców) przez protestantyzm (kalwinizm, luteranizm i inne) po katolicyzm (rzymski i grecki). Dzieło jest dopiero trzecią tak obszerną monografią o historii chrześcijaństwa na Litwie. Pierwsza powstała w dwudziestoleciu międzywojennym, druga na emigracji w okresie okupacji Litwy przez ZSRR 1.

 

Przetłumaczone na język polski trzy lata temu Dzieje chrześcijaństwa na Litwie, to praca bardzo wartościowa i potrzebna, bowiem przedstawia dosyć szczegółowo i wyczerpująco historię chrześcijaństwa na Litwie, w oparciu o większą liczbę źródeł i badań. Jest to również unikalna książka z tego względu, że przedstawia kompleksowo historię największych chrześcijańskich wyznań Litwy: od prawosławia (również starowierców) przez protestantyzm (kalwinizm, luteranizm i inne) po katolicyzm (rzymski i grecki).

Praca składa się z dziewięciu rozdziałów. Każdy rozdział przedstawia jeden fragment historii Kościołów na Litwie. Zachowana jest chronologia rozdziałów, ale już sam podział nie jest tożsamy z podziałem chronologii historii Litwy, tzn. nie ma tu np. okresu od Unii Krewskiej do Unii Lubelskiej czy zaraz po Unii Lubelskiej. Ponadto autorzy nie traktują roku 1918 rokiem przełomowym, a tak przecież jest w historii państwa litewskiego. Moim zdaniem jest to słuszne, ponieważ autorzy już w nazwach rozdziałów podkreślają i wyodrębniają okresy ważne i przełomowe dla działalności i istnienia Kościołów. Oczywiście niektóre daty się pokrywają, chociażby 1387 rok czy 1990 rok, obie te daty są znaczące i dla państwa i dla Kościoła.

Monografia rozpoczyna się od pierwszych kontaktów z chrześcijaństwem i misji św. Brunona na Litwie, a kończy się na chrzcie w obrządku katolickim, który miał miejsce w 1387 roku. W rozdziale tym opisano nie tylko historię chrześcijaństwa, ale też tworzącego się państwa litewskiego, moim zdaniem rozdział ten jest najbardziej „polityczny”. To jednak zaleta tego rozdziału, ponieważ nie sposób na początku dziejów odłączyć te dwa tematy, jeden wynikał z drugiego, ponadto tak opisany temat ukazuje na nowo historię Litwy.

W rozdziale pierwszym przeczytamy o relacjach Mendoga z zakonem inflanckim, o przyjęciu chrztu oraz prawdopodobnej apostazji króla, przynajmniej z punktu wiedzenia zakonu inflanckiego. Jak piszą autorzy „odpowiedź na to pytanie leży w sferze osobistej, niedostępnej badaczowi”2. Również znajdziemy w tym rozdziale skrupulatnie opisane dzieje Giedymina i jego kontaktów z państwami zachodnimi – chrześcijańskimi: Polską i Papiestwem oraz zakonem krzyżackim. Autor pierwszego rozdziału szczegółowo przedstawia różne koncepcje nieprzyjęcia chrztu w obrządku łacińskim. Po pierwsze, skupia się na przedstawieniu raportu delegatury papieskiej przebywającej wówczas w Wilnie, z którego to pisma wynika, że Giedymin był naciskany przez Rusinów, pogańskich Żmudzinów oraz zakon krzyżacki, który w zamyśle miał zaprowadzić chrześcijaństwo na Litwie, a był tylko ciemiężycielem, o czym przekonał się też ówczesny papież. Są to tylko dokumenty, z których możemy dojrzeć prawdopodobne przyczyny odmowy chrztu, lecz nigdy nie poznamy prawdziwych, co też stwierdza autor pierwszego rozdziału3. Ważnym aspektem wydarzeń w tej części pracy jest bardzo dobrze opisana permanentna walka dyplomatyczna i początek balansowania Litwy między wschodnim i zachodnim chrześcijaństwem, utrzymując ciągle pogańskie państwo. Taką politykę kontynuowali synowie Giedymina: Kiejstut i Olgierd. Próbowali oni wyciągnąć jak największą korzyć z przyjęcia chrztu od Zachodu, ale gdy ziemie litewskie rozrosły się na wschód, podjęto kwestię chrztu wschodniego, ostatecznie zachowano status quo, który po krótkim balansowaniu zmienił Jagiełło i ostatecznie skierował drogę rozwoju Litwy ku Zachodowi.

Rozdział drugi opowiada o tworzeniu się Kościoła po chrzcie. Umownie można ten rozdział podzielić na dwa tematy przewodnie: pierwszy, to struktura ówczesnego Kościoła katolickiego. Znajdziemy tu szczegółowe dane dotyczące diecezji i ich podziału, budowy pierwszej katedry. Autor podaje również badania nad sieciami parafii w diecezjach, ich tworzeniu się poprzez pierwsze altarie, kościoły filialne i kapituły. Przeczytamy o budynkach sakralnych oraz całym uposażeniu liturgicznym, rodzącego się i rozwijającego się Kościoła katolickiego na Litwie. Ta część zawiera również przedstawienie ówczesnych biskupów, księży i zakonów; zakładanie pierwszych klasztorów, kształcenie i wyświęcanie duchownych, ich obowiązki i działalność. Także przeczytamy o liturgii i udzielaniu sakramentów. Drugą część można zatytułować „Praktyki i wiary”, autor przedstawia języki modlitw, kult świętych oraz praktyki i obyczaje życia chrześcijańskiego. Ostatni podrozdział dotyczy Unii Kościelnej i zawiera szczegółowy opis perypetii Litwy i jej przedstawicieli w procesie tworzenia unii między wschodnim a zachodnim chrześcijaństwem.

Rozdział trzeci „Reformy Kościoła (1553-1655)”, jak sama nazwa wskazuje, opowiada o przemianach w Kościele. Na początku autor przedstawia próby reform wewnątrz Kościoła katolickiego, co jest bardzo rzadkie w opracowaniach, bowiem okres ten jest kojarzony z reformacją protestancką i Marcinem Lutrem. Dopiero w wieku XX rozpoczęto szczegółowe badania nad tym okresem w Kościele katolickim, wynika z nich, jak podaje autor4, że jeszcze 100 lat przed protestem Lutra, domagano się reform na soborach powszechnych Kościoła. Zaś reformę protestancką Marcina Lutra możemy postrzegać, jako jedną z części reform Kościoła katolickiego, która doprowadziła do powstania kościołów protestanckich. Po wstępie o reformach Kościoła autor przedstawia pierwsze pojawiające się idee protestanckie na Litwie i przeciwstawianie się im Kościoła katolickiego oraz pomoc króla, Zygmunta Starego, w walce z szerzącymi się ideami. W dalszej części poznajemy „filar” protestantyzmu na Litwie – Michała Radziwiłła Czarnego, bardzo wpływowego magnata na dworze króla Zygmunta Augusta oraz człowieka cieszącego się wielkim zaufaniem w społeczeństwie. Magnat ten szerzył na Litwie idee protestanckie, założył drukarnię w Brześciu Litewskim, w której wydał Mały katechizm Lutra5. Jak podaje autor, na początku wspólnota protestancka na Litwie uważała się za część Kościoła katolickiego, za jego jeden filar i tylko niechęć biskupów katolickich i nazywanie ich „odszczepieńcami” sprawiły, że wspólnota zaczęła zakładać własne cmentarze, kościoły i katedry tuż obok katolickich6. Po powstaniu odrębnego Kościoła protestanckiego, rozpoczął się podział wewnętrzny, który podzielił Kościoły na luterański, kalwiński oraz antytrynitarzy. Wszystkie trzy są dokładnie opisane przez autora. W rozdziale tym również znajdziemy opisane kolejne reformy Kościoła katolickiego oraz opis ruchu kontrreformacji – reforma duchowieństwa, struktury duszpasterskiej i rozwój życia zakonnego. Ważnym wydarzeniem w dziejach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w tym okresie była unia kościelna w Brześciu, która była odpowiedzią Kościołów katolickiego i prawosławnego na protestantyzm. Autor dosyć szczegółowo i skrupulatnie opisuje przebieg negocjacji prowadzących do unii, jak również reformy już powstałego Kościoła unickiego, ale też stosunki Kościoła prawosławnego z unickim i katolickim. Ciekawym wydarzeniem opisanym przez autora jest informacja o tym, że hetman Kozaków Piotr Konaszewicz wraz z całym swoim wojskiem wstąpił do bractwa prawosławnego, co znacząco wzmocniło Kościół prawosławny, osłabiony przez przejścia magnaterii na katolicyzm7. Ostatnim elementem trzeciego rozdziału są stosunki wyznaniowe w czasie przemian, gdzie autor skupia się na przedstawieniu tolerancji religijnej, konwersji i jej motywów. Rozdział kończy charakterystyka reakcji społeczeństwa na reformy Kościoła.

Rozdział czwarty przedstawia opis działalności, sytuacji i życia Kościoła katolickiego, unickiego i prawosławnego w okresie od 1655 do 1740 roku. Struktura rozdziału jest bardzo przejrzysta i klarowna. Rozdział zamyka pojawienie się starowierców na Litwie.

Następne dwa rozdziały, piąty i szósty, przedstawiają Kościół katolicki w dobie oświecenia oraz okupacji carskiej, po rozbiorach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rozdział piąty zaczyna się od pontyfikatu papieża Benedykta XIV, wielkiego zwolennika i promotora idei oświecenia w Kościele katolickim. Rozdział został w większości poświęcony Kościołowi katolickiemu, nauczaniu w Kościele oraz jednej z najważniejszej reformy ówczesnego okresu i przygotowania się do niej księży. Oczywiście mowa o powstaniu Komisji Edukacji Narodowej.

Druga część, to opis działalności Kościoła po rozbiorach oraz likwidacja unii kościelnej przez carat. Rozdział szósty jest już nie tylko opisem historii Kościoła, ale również przedstawia dzieje polityczne: powstanie współczesnej litewskiej świadomości narodowej i rolę, jaką Kościół miał w jej powstaniu. Tutaj rozpoczyna się okres historii Kościoła rzymskokatolickiego na Litwie, który w zasadzie można byłoby nazwać „historia Kościoła na Żmudzi”. Wilno jest tylko wyodrębnione w osobnej części podrozdziału, a autor główną uwagę skupia na rozwoju i działalności Kościoła na Litwie zachodniej. Plusem tego przedstawiania jest wątek świeckiego litewskiego ruchu narodowego i stanowisko Kościoła katolickiego wobec niego. Jest to rzadko poruszany wątek w litewskiej literaturze. Oprócz tego ważnym elementem kompleksowego opisu jest stosunek władzy carskiej do protestantów.

Rozdział siódmy przedstawia Kościół podczas I wojny światowej oraz w odradzającej się i później niepodległej Litwie, ale bez Wilna. Dlatego również tutaj autor nie pisze o stosunkach wyznaniowych Wileńszczyzny na początku XX wieku. Rozdział został poświęcony Kościołowi na Żmudzi i Kowieńszczyźnie. Kończy się ważnym opisem sytuacji innych wyznań w okresie dwudziestolecia międzywojennego na Litwie.

Rozdział ósmy opowiada o Kościołach w okupowanej Litwie przez ZSRR. Autor przedstawia walki księży o wolność wyznania podczas wojny oraz po niej. Dokładnie jest opisane podziemie religijne i jego działalność oraz próby kontaktów z zagranicą. Pokazana jest też rola Kościoła w odzyskaniu niepodległości, o czym dokładniej opowiada ostatni rozdział książki. Znajdziemy tam przedstawione reformy i zmiany w funkcjonowaniu Kościoła katolickiego, prawosławnego oraz luterańskiego, chociaż prym oddany jest temu pierwszemu. Można zauważyć, że w ostatnich rozdziałach większość uwagi poświęcona jest zmianom Kościoła na Żmudzi i w Kownie. Sytuacja w Wilnie i na Wileńszczyźnie opisana została tylko w kilku zdaniach. Autor pisze też o wyzwaniach, jakie stały przed Kościołem w zlaicyzowanym społeczeństwie. Książka kończy się podpisaniem konkordatu między Litwą a Stolicą Apostolską.

Autorzy w kolejnych rozdziałach zawarli bardzo dużo ciekawych i szczegółowych informacji opartych na licznych źródłach i opracowaniach. Obszerna jest bibliografia, która ukazuje ogrom kwerendy wykonanej przez autorów. Po każdym rozdziale są wydrukowane ilustracje oraz przypisy źródłowe. Zdjęcia przedstawiają najważniejsze zachowane zabytki z danego okresu, bądź osoby, które były ważne dla Kościołów w przedstawianym okresie. Na końcu pracy czytelnik znajdzie również mapy, przedstawiające terytorium Litwy oraz granice poszczególnych diecezji. Są też podane źródła zdjęć i map.

Jest to książka nie tylko dla badaczy historii Litwy czy dziejów Kościołów. Może być również interesująca dla zwykłego czytelnika. Napisana została przystępnym językiem litewskim oraz jest dobrze przetłumaczona na język polski. Uważam, że warto, aby Litwini i Polacy zapoznali się z tą monografią, co bardziej ułatwiłoby zrozumienie między narodami i chociaż trochę poprawiłoby stosunki i nastroje między społeczeństwem polskim, litewskim i Polakami na Litwie.

1 Obie książki nosiły taki sam tytuł: „Chrześcijaństwo na Litwie”.

2 Dzieje chrześcijaństwa na Litwie, red. V. Ališauskas: Warszawa 2014, s. 33.

3 Op.cit., s.39.

4 Op.cit., s. 120-122.

5 Op.cit., s. 127.

6 Op.cit., s. 129.

7 Op.cit., s. 187.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017