Ustawa 2.0 i jej ostateczny kształt. Co zmienia Konstytucja dla Nauki? cz.I.

10.08.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu
Poznaj swoje prawa... i obowiązki

Autor: Nieszka (Praca własna) [CC BY-SA 3.0 pl (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)], Wikimedia Commons

Kilkuletnia historia uchwalania nowego prawa regulującego system szkolnictwa wyższego i nauki dobiegł końca. Ostateczna wersja ustawy już przebrnęła przez machinę Sejmu i Senatu oraz została podpisana przez Prezydenta. Przypominamy w tym miejscu, że nowe prawo, z którym przyjdzie nam już niedługo pracować, jest owocem niezwykłego, w swoim obliczu procesu konsultacyjnego nieobecnego w podobnym kształcie w całym polskim systemie ustawodawczym.

 

Przyjęcie podobnych założeń w pracach nad ustawą należy zdecydowanie pochwalić, zwłaszcza zapewnienie bardzo długiego okresu faktycznej dyskusji nad ostatecznym brzmieniem projektu i zaproszenie do rozmów przedstawicieli praktycznie wszystkich środowisk polskich uczelni. Przypominamy, że droga do uchwalenia Ustawy — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce składała się, m.in. na konkurs na założenia do ustawy — Ustawa 2.0 oraz cykl konferencji programowych (umiędzynarodowienie, rozwój humanistyki, innowacyjność, kadra naukowo-dydaktyczna, doskonałość naukowa, doskonałość edukacji akademickiej, modele uczelni, finansowanie, zarządzanie uczelniami) przygotowujących finalne podsumowanie konsultacji. Zwieńczeniem blisko dwuletniej pracy był Narodowy Kongres Nauki, podczas którego zaprezentowano projekt ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, nowej konstytucji dla nauki. O samych postanowieniach nowej ustawy pisaliśmy wielokrotnie, dzisiaj jednak skupiamy się na najważniejszych poprawkach przyjętych w trackie ostatnich posiedzeń Sejmu dotyczących ustroju uczelni, a także kwestii studenckich i doktoranckich, a tych było całkiem sporo, nierzadko o fundamentalnym znaczeniu.

Ostatnie zmiany
  1. Rada uczelni — Art. 18 ust.1 i 2; Art. 19 ust. 2

Nowe brzmienie przepisów mocna ograniczyło kompetencje rady uczelni, która co do zasady miała gwarantować świeżość spojrzenia przedstawicieli spoza środowisk uczelnianych. Pierwotny projekt przewidywał, że:

  • rada uczelni odpowiada, m.in. za uchwalanie strategii uczelni – ostatecznie jedynie opiniuje projekt strategii uczelni;
  • rada uczelni odpowiada, m.in. za wybór rektora albo wskazywanie kandydatów na rektora po zaopiniowaniu przez senat – ostatecznie rada jest uprawniona jedynie do wskazania kandydatur, które będą musiały również obligatoryjnie zostać zaopiniowane;
  • osoby spoza wspólnoty uczelni stanowią ponad 50% składu rady uczelni – ostatecznie osoby spoza wspólnoty uczelni stanowią co najmniej 50% osób, co de facto oznacza zmniejszenie zapewnionej wcześniej liczby członków rady niezwiązanych z uczelnią.
  1. Kierownik do spraw studenckich/doktoranckich — art. 23 ust. 5.

Pierwotnie przepis stanowił, że powołanie osoby pełniącej funkcję kierowniczą, do której zakresu obowiązków należą sprawy studenckie, wymaga uzgodnienia z samorządem studenckim – ostatecznie ujęto wprost, że jeżeli do zakresu obowiązków takiej osoby, poza sprawami studenckimi należą sprawy doktorantów, jej powołanie wymaga uzgodnienia odpowiednio z samorządem studenckim lub samorządem doktorantów. Dodatkowo doprecyzowano wskazaną procedurę, dodając konieczność zajęcia stanowiska samorządów w terminie określonym w statucie uczelni, niezajęcie stanowiska będzie uznane za wyrażenie zgody.

  1. Kolegium elektorów/ senat uczelni — 25 ust.1; 29 ust. 2

Struktura podmiotu odpowiedzialnego w uczelni publicznej za wybór rektora pozostaje praktycznie bez zmian wobec dotychczasowych rozwiązań, niemniej ostatecznie doprecyzowano jeszcze, że grupa studentów i doktorantów w kolegium, ustalana proporcjonalnie do liczebności obu tych grup w uczelni, musi być reprezentowana przez co najmniej jednego przedstawiciela. To samo uściślenie dodano w ramach przepisów regulujących skład senatu, co w konsekwencji ma uniemożliwić interpretację przepisów usprawiedliwiającą niedopuszczenie studentów i doktorantów do składów kolegium elektorów i senatu uczelni. Dodatkowo senat został wzmocniony kosztem rady uczelni, a mianowicie kompetencje do tej pory przynależne radzie zostały przeniesione do zakresu zadań senatu, tj. uchwalanie strategii uczelni i zatwierdzanie sprawozdania z jej realizacji.

  1. Statut uczelni — 34 w ust. 1 pkt 1; 34 w ust. 1 pkt 2a; art. 34 ust. 5

Zmienił się także zakres treściowy, jaki będzie musiał się znaleźć w statucie uczelni. Otóż:

  • statut będzie musiał przewidywać, poza pierwotnie przewidzianym sposobem powoływania i odwoływania organów uczelni oraz sposobem organizowania wyborów do organów uczelni, także podmioty uprawnione do wskazywania kandydatów na rektora;
  • dodatkowo statut obligatoryjnie dookreśli zasady i tryb funkcjonowania rady uczelni, senatu i kolegium elektorów;
  • ostateczny projektu wskazuje także przykłady typów jednostek organizacyjnych, które mogą zostać powołane w uczelni, w szczególności są to wydziały, instytuty, katedry, zakłady, centra i kolegia.
  1. Stypendium rektora — art. 86 ust. 1 pkt 6

Sejm doprecyzował także, iż student może ubiegać się, m.in. o stypendium za wyniki w nauce lub w sporcie finansowane przez osobę fizyczną lub osobę prawną niebędącą państwową ani samorządową osobą prawną. Pierwotnie wskazane stypendium mogło dotyczyć jedynie wyników naukowych, nie uwzględniając osiągnięć sportowych.

  1. Kredyt studencki — art. 100 ust. 4

Zmiany dotknęły również kredyt studencki, wychodząc naprzeciw potrzebom studentów i ograniczając okoliczności, przy zaistnieniu których instytucja kredytująca musi wypowiedzieć umowę kredytu studenckiego i żądać jego spłaty z dniem upływu terminu wypowiedzenia. Pierwotnie przesłankami do podjęcia wskazanego wypowiedzenia było skreślenie z listy studentów oraz ujawnienie zatajonych istotnych informacji mających wpływ na udzielenie kredytu studenckiego lub jego wysokość. Ostatecznie ostała się tylko druga z przesłanek, tak więc skreślenie z listy studentów nie stanowi obecnie właściwej podstawy do wypowiedzenia umowy kredytu studenckiego.

  1. Samorząd studencki — art. 110 ust. 9

Przepisy pierwotnego projektu ustawy wskazywały, że uczelnia zapewnia środki niezbędne do funkcjonowania samorządu studenckiego. Sejm uznał jednak, że należy doprecyzować ten obowiązek i określił ostatecznie, że uczelnia będzie zobligowana do zapewnienia warunków niezbędnych do funkcjonowania samorządu studenckiego, w tym infrastrukturę i środki finansowe, którymi samorząd studencki dysponuje w ramach swojej działalności.

  1. Pracownicy uczelni -— Art. 116 ust.7; 124 pkt 5

Zdecydowano się również na dodanie ustępu mówiącego wprost, że — Wykonywanie obowiązków nauczyciela akademickiego stanowi działalność twórczą o indywidualnym charakterze, o której mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 880, 1089 oraz z 2018 r. poz. 650)”.

Ograniczono także katalog okoliczności skutkujących wygaśnięciem umowy o pracę z nauczycielem akademickim. Otóż dotychczas orzeczenie kary pozbawienia wolności lub ograniczenia wolności stanowiło przyczynę zakończenia stosunku pracy z nauczycielem, obecnie jedynie kary pozbawienia wolności rodzi taki skutek.

  1. Stopnie i tytuł w systemie szkolnictwa wyższego i nauki – Art. 182 ust.3; art. 183; art.184 ust. 1 i 2; art. 190 ust. 1 i 4; 192 w ust. 2 pkt 1; art. 202 ust. 1 i 4; 205 w ust. 1 pkt 1.

Dodano w ostatecznym tekście ustawy pojęcie promotora pomocniczego występującego w licznych przepisach właściwych odpowiednio dla promotorów i recenzentów, m.in. uwzględniono promotora pomocniczego w postanowieniach regulujących, m.in.:

  • określenie wysokości opłaty kosztów postępowania w sprawie nadania stopnia doktora, stopnia doktora habilitowanego lub tytułu profesora;
  • brak możliwości uchylania się bez uzasadnionej przyczyny od pełnienia funkcji promotora, promotora pomocniczego, recenzenta w postępowaniu w sprawie nadania stopnia doktora, stopnia doktora habilitowanego lub tytułu profesora,
  • wynagrodzenie członka komisji habilitacyjnej (wynagrodzenie promotora wynosi 83%, a promotora pomocniczego – 50% wynagrodzenia profesora);
  • opiekę naukową nad przygotowaniem rozprawy doktorskiej (promotorem pomocniczym może być osoba posiadająca stopień doktora.
  1. Kształcenie doktorantów – art. 202.ust.3; 209 ust. 1; 209 ust. 5 ; 209 ust. 8;

Nieobeszło się bez zmian także z zakresu kształcenia doktorantów i szkoły doktorskiej, które mają głównie charakter kosmetyczny i doprecyzowujący nieścisłości pojawiające się w trakcie konsultacji. Przede wszystkim:

  • doprecyzowano, iż wynik oceny śródokresowej kończąca się wynikiem pozytywnym albo negatywnym wraz z uzasadnieniem jest jawny;
  • wskazano, iż stypendium doktoranckie otrzymuje tylko doktorant nieposiadający stopnia doktora, a także że wysokość stypendium doktoranckiego może być uzależniona od osiągnięć doktoranta;
  • rozwiązano kwestię wcześniejszego złożenia rozprawy doktorskiej poprzez dodanie, iż, doktorant, który złożył rozprawę doktorską w terminie wcześniejszym niż termin ukończenia kształcenia przewidziany w programie kształcenia, otrzymuje stypendium doktoranckie do dnia, w którym upływa termin ukończenia kształcenia, jednak nie dłużej niż przez 6 miesięcy;
  • Poszerzono katalog okoliczności, które dopuszczają zatrudnienie doktoranta. Otóż zakaz ten nie ma zastosowania:
    • kiedy zatrudnienie dotyczy realizacji projektu badawczego w ramach programu lub konkursu ogłoszonego przez NAWA, NCBiR, NCN lub innego międzynarodowego konkursu, a także projektu badawczego finansowanego ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej lub przez inny podmiot przyznający grant.
    • po ocenie śródokresowej zakończonej wynikiem pozytywnym, z tym, że w przypadku zatrudnienia w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru czasu pracy, wysokość stypendium wynosi 40% wysokości miesięcznego stypendium;
    • w stosunku do doktorant, któremu nie przysługuje stypendium doktoranckie.

 

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019