Ustawa 2.0 — Najważniejsze zmiany dotyczące nauki

26.01.2018 4 minuty na przeczytanie artykułu

Zmiany w ostatecznym projekcie ustawy Prawo — o szkolnictwie wyższym i nauce dotknęły także zagadnień bezpośrednio związanych z nauką. Głównym hasłem, które przyświecało Ministerstwu Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przez cały okres przygotowywania nowych rozwiązań było zwiększenie środków przeznaczanych właśnie na naukę i szkolnictwo wyższe. Nie jest żadnym odkryciem stwierdzenie, że budżet przeznaczony na działalność polskich naukowców jest dramatycznie niski, biorąc pod uwagę chociażby, sytuację w większości krajów Europy. Tym bardziej cieszy twarde stanowisko ministerstwa, które stale szuka dodatkowych źródeł finansowania.

 

Mimo że na ostateczne zmiany w polskim środowisku naukowym oraz odpowiedź na pytanie, czy do polskich uczelni rzeczywiście trafi więcej środków, przyjdzie nam jeszcze poczekać, to warto mieć na uwadze już przyjęte rozwiązania zmierzające w kierunku polepszenia sytuacji polskich naukowców. Niemniej obok zagadnień finansowania uczelni poruszymy dzisiaj pozostałe zmiany przewidziane przez ostateczny kształt Konstytucji dla Nauki, a jest ich całkiem sporo.

Finanse

Co niezwykle istotne ustawa wprost określa wzrost finansowania środowiska naukowego w najbliższych latach. W art. 386 projektodawcy zastrzegli, że — na finansowanie potrzeb w dziale szkolnictwo wyższe, przeznacza się corocznie wydatki budżetu państwa w wysokości nie niższej niż:

1) 1,2% Produktu Krajowego Brutto – w roku 2019;

2) 1,3% Produktu Krajowego Brutto – w roku 2020;

3) 1,4% Produktu Krajowego Brutto – w roku 2021;

4) 1,5% Produktu Krajowego Brutto – w roku 2022;

5) 1,6% Produktu Krajowego Brutto – w roku 2023;

6) 1,7% Produktu Krajowego Brutto – w roku 2024;

7) 1,8% Produktu Krajowego Brutto – w roku 2025 i w latach kolejnych.

Podkreślono także, że wartość Produktu Krajowego Brutto, o którym mowa dla roku, na który są planowane wydatki, ustala się na podstawie wartości określonej w założeniach projektu budżetu państwa na ten rok.

Polskie czasopisma, a Ustawa 2.0

Duże zmiany czekają podejście o polskich czasopism poprzez ich dodatkowe wsparcie. Dotyczy to zwłaszcza dziedziny humanistyki i nauk społecznych, i jak stwierdził sam Minister Gowin — Aby zwiększyć zakres obecności czasopism humanistycznych i społecznych w międzynarodowym obiegu naukowym uruchomimy specjalny konkurs grantowy dla 250 najlepszych czasopism. Te czasopisma otrzymają znaczące wsparcie finansowe ze strony ministerstwa oraz będą punktowane tak, jak gdyby już znalazły się w bazach międzynarodowych. To warta zanotowania nowość, która w połączeniu ze zbliżającym się nieubłaganie wydaniem rozporządzenia dotyczącego sporządzenia wykazów odpowiednich wydawnictw oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych, będzie stanowiła jedną z najważniejszych zmian w systemie nauki.

Ustawa 2.0 – Nowe ścieżki kariery akademickiej

Przypominamy, że zgodnie z pierwotną wersją projektu, uprawnienia do nadawania stopni naukowych zostały uzależnione od aktualnej oceny działalności naukowej i tym samym posiadania właściwej kategorii naukowej (co niezwykle istotne pozostawiono pięć kategorii — C, B, B+, A, A+, z czego nowość, stanowi kategoria B+ mająca rozładować zbyt obszerną kategorię B). Ta bardzo istotna zmiana została zachowana również w ostatecznej wersji projektu. Samo uprawnienie do nadawania stopnia doktora pozostaje przy uczelniach, uczelniach federacyjnych, instytutach PAN, instytutach badawczych albo międzynarodowych instytutach w dyscyplinie, w której posiada kategorię naukową A+, A albo B+ (zmiana ta wejdzie w życie od 1 stycznia 2021 roku).

Uprawnienie do nadawania stopnia doktora habilitowanego pozostaje przy tych samych podmiotach co w przypadku doktoryzowania, przy czym jednostki te będą musiały posiadać kategorią A+ albo A (zmiana ta wejdzie w życie od 1 stycznia 2021 roku). Bardzo istotna j poprawka, na mocy której w 2018 r. uprawnienia habilitacyjne utracą jednostki z kategorią C. Ministerstwo wycofało się ponadto z utraty uprawnień do doktoryzowania, które wygasną dopiero pod koniec 2021, jeżeli uczelnia nie spełni określonych wymogów.

Zmiany nie ominęły również samej procedury habilitacyjnej. Mianowicie, w ramach nadawania stopnia doktora habilitowanego wycofano się z tzw. anonimowych/ślepych recenzentów. Do tej pory projektodawcy zastrzegali, że dane osobowe recenzentów niewchodzących w skład komisji habilitacyjnej nie podlegają ujawnieniu i nie stanowią informacji publicznej. Ostatecznie, pomimo tego, że obecnie recenzje habilitacji są bardzo często grzecznościowe, co rzutuje na ich niską jakość, ministerstwo wycofało się z tego rozwiązania, uznając że liczne negatywne głosy środowiska należy uwzględnić w ostatecznym kształcie ustawy.

Pozostawiono praktycznie w niezmienionym kształcie możliwość budowania nowych ścieżek kariery. Uczelnie będą mogły zatrudniać nauczycieli akademickich w grupach pracowników: dydaktycznych badawczych oraz badawczo-dydaktycznych. Bezpośrednio z możliwością tworzenia nowych ścieżek kariery akademickiej w każdej uczelni związane jest, również pozostawione w mocy zniesienia obowiązku habilitacyjnego. Projekt zakazuje tworzenia kryteriów w postaci uzyskania stopnia doktora habilitowanego. Dzięki temu, środowisko naukowe w Polsce, nareszcie uzyskuje wyraźną podstawę prawną do wspierana wybitnych dydaktyków, których rola w systemie szkolnictwa wyższego nie jest w żadnym stopniu niższa niż ta pełniona przez najlepszych naukowców. Wybitny dydaktyk będzie mógł tym samym osiągnąć szczebel profesorski uczelni bez posiadania habilitacji.

Emerytura dla naukowców

Olbrzymie kontrowersje budziły przepisy regulujące zagadnienie wieku emerytalnego nauczycieli akademickich. Wskazywano, że stosowanie przepisów kodeksu pracy w ramach ustawy, było dyskryminujące dla kobiet naukowców, które mówiły o ich wcześniejszym o 5 lat przejściu na emeryturę. Tymczasem, słusznie podniesiono zarzut, że w zawodzie nauczyciela akademickiego praca kobiet nie różni się niczym od pracy mężczyzn. Bardzo ciekawa obserwacja dotycząca wieku emerytalnego jest związana z nowym algorytmem finansowania działalności dydaktycznej uczelni, który uwzględnia liczbę studentów przypadających na nauczyciela akademickiego oraz brakiem minimów kadrowych. Podkreślono, że istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że w wyniku wyżej wskazanych zmian, rektorzy będą preferowali zatrudnienie kilku asystentów w miejsce jednego pracownika z tytułem profesorskim lub stopniem doktora habilitowanego. Owa dyskryminacja miała polegać na tym, że kobiety stanęłyby wobec takiego wyzwania o 5 lat wcześniej niż mężczyźni. Te dywagacje, na razie tracą na aktualności, ponieważ ostateczny projekt ustawy stanowi, że wiek emerytalny dla nauczyciela akademickiego, zarówno mężczyzny, jak i kobiety wynosi 65 lat, chyba że przepisy odrębne przewidują szczególne uprawnienia emerytalne w zakresie tego wieku.

Federalizacja uczelni

Projekt Ustawy 2.0 wprowadza bardzo duże zmiany w ramach federalizacji uczelni. Ministerstwo odeszło od pojęcia uczelnia federacyjna na rzecz pojęcia federacja uczelni. Co więcej, ostateczny projekt ustawy poświęca temu zagadnieniu odrębny dział — Federacje, który zdecydowanie bardziej wyczerpująco określa ramy współpracy w ramach federacji, niż miało to miejsce w pierwotnym projekcie. Zgodnie z obecnym kształtem ustawy federacje będą mogły utworzyć: publiczna uczelnia akademicka z publiczną uczelnią akademicką, instytutem badawczym, instytutem PAN lub instytutem międzynarodowym, a także niepubliczna uczelnia akademicka z niepubliczną uczelnią akademicką. Przy czym usunięto ograniczenie mówiące, że powyższe podmioty, muszą mieć siedzibę w tym samym województwie. Tym samym federacje będą mogły tworzyć tylko uczelnie akademickie i na terenie całej Polski, a nie tylko w obrębie danego regionu. W dalszym ciągu federacje będą tworzone w celu wspólnej realizacji zadań w zakresie: prowadzenia działalności naukowej; kształcenia doktorantów; nadawania stopni naukowych lub stopni w zakresie sztuki, oraz komercjalizacji wyników działalności naukowej oraz know-how związanego z tymi wynikami.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017