Trudne początki szkół doktorskich. Część. II

22.10.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

Kontynuując rozważania dotyczące szkół doktorskich, należy podkreślić, iż zasadniczym powodem zaproponowanych przez Ministerstwo zmian była oczekiwana od lat systemowa zmiana statutu doktoranta jako takiego. Zasadność dotychczasowych rozwiązań ewidentnie się wyczerpała, doprowadzając do jakościowego spadku poziomu nauczania doktorantów, dodatkowo wymuszając od najbardziej zainteresowanych, konieczność funkcjonowania w wyjątkowo niesprzyjających warunkach. Przede wszystkim objawiało się to w braku zasadniczego wsparcia materialnego ze strony uczelni i ograniczonym katalogiem praw samych doktorantów. Szkoły doktorskie i nowa ustawa mają ten stan rzeczy zmienić, wobec czego konieczna jest próba określenia najciekawszych propozycji dotyczących przede wszystkim kwestii uprawnień i obowiązków doktoranta.

 

Prawa i obowiązki doktoranta

Na wstępie należy w pełni poprzeć stanowisko Rady Młodych Naukowców podkreślające, że zagadnieniem o podstawowym znaczeniu jest właściwe określenie statusu doktoranta obejmującego jego prawa i obowiązki, a także – Szczegółowo powinna zostać zdefiniowana relacja doktoranta ze szkołą doktorską oraz z jego promotorem naukowym. Aby zapewnić kształcenie doktorantów na najwyższym poziomie, w regulaminie należy jasno określić, kiedy i w jaki sposób zostanie przeprowadzona ewaluacja kształcenia, programu kształcenia oraz ocena postępów w pracy badawczej doktoranta. Regulamin również powinien zawierać adnotację dotyczącą przeprowadzenia oceny warunków pracy badawczej doktoranta poprzez m.in. ewaluację opieki promotorskiej1). 

Kwestią absolutnie niezbędną jest wskazanie przykładowego katalogu konkretnych praw i obowiązków doktoranta, który może stanowić właściwe unormowanie minimalnego zakresu przedmiotowych uprawnień, z uwzględnieniem przede wszystkim perspektywy doktorantów. Wszelkie szkoły doktorskie niezależnie od podmiotu, w ramach którego funkcjonują, powinny chociażby w regulaminie szkoły doktorskiej dokonać wyraźnego podziału praw i obowiązków doktoranta.

Rada Młodych Naukowców przygotowała również minimum praw doktoranta, które powinny zawierać w swoim zakresie przynajmniej takie zagadnienia, jak: dostęp do wyników rekrutacji; opieka merytoryczna promotora naukowego; korzystanie z infrastruktury naukowobadawczej niezbędnej do realizacji programu kształcenia oraz przygotowania rozprawy doktorskiej; występowanie do dyrektora/kierownika, rady naukowej oraz komisji ewaluacyjnej w sprawach dotyczących przedłużenia kształcenia, urlopy oraz odwołania od oceny postępów pracy; zrzeszanie w samorządzie doktoranckim; możliwość oceny programu kształcenia; możliwość ubiegania się o finansowanie prac badawczych ze źródeł zewnętrznych oraz uczelnianych; możliwość publikowania otrzymanych wyników badań; urlopy rodzicielskie, zdrowotne, wypoczynkowe; możliwość zmiany promotora naukowego2).

RMN konsekwentnie przedstawia również niezbędne obowiązki doktoranta tj.: prowadzenie badań naukowych; składanie sprawozdań z postępów pracy naukowej na potrzeby ewaluacji; przygotowanie rozprawy doktorskiej; uczestniczenie w zajęciach dydaktycznych; przestrzeganie zasad etyki tj.: publikowanie rzetelnych wyników badań, całkowity zakaz dyskryminacji ze względu na pochodzenie, rasę, płeć, wyznanie i wiek (nie tylko w stosunku do członków społeczności akademickiej, ale także wobec osób poza murami szkoły doktorskiej)3).

Z koniecznością wypełniania obowiązków doktoranta łączy się nierozerwalnie odpowiednia dolegliwość przewidziana przez ustawę. Otóż doktorant może być skreślony z listy doktorantów w przypadku: niezadowalającego postępu w przygotowaniu rozprawy doktorskiej oraz właśnie niewywiązywania się z obowiązku, postępowania zgodnie z regulaminem szkoły doktorskiej oraz realizacji programu kształcenia i indywidualnego planu badawczego. Dlatego też tak istotne jest właściwe określenie tychże obowiązków we wskazanym regulaminie. Powyższe rozwiązanie nie jest żadnym nowym pomysłem, obecnie przepisy również przewidują możliwość skreślenia doktoranta wobec nieprzestrzegania przepisów obowiązujących na uczelnie. Niemniej w obliczu potrzeby stworzenia szeregu nowych wewnątrzuczelnianych aktów prawnych, należy wyraźnie podkreślać, iż kategoryczny obowiązek poszanowania praw obowiązujących w uczelnie nie uległ osłabieniu nawet w obliczu wyraźnego umocnienia pozycji doktoranta. 

Stypendium doktoranckie

Największą nowością i jednocześnie ukłonem w kierunku dodatkowych uprawnień doktorantów jest zapewnienie, każdemu doktorantowi nieposiadającemu stopnia doktora właściwego stypendium doktoranckiego. Charakteryzując tę formę wsparcia, należy przede wszystkim podkreślić, że:

  • Stypendium doktoranckie zastępuje rozdrobniony i chaotyczny system pomocy materialnej przewidzianej dla doktorantów kształcących się obecnie na studiach doktoranckich (szereg różnych stypendiów przyznawanych w oparciu o skomplikowane i niejednorodne kryteria)4),
  • łączny okres otrzymywania stypendium doktoranckiego w szkołach doktorskich nie może przekroczyć 4 lat (do tego okresu nie wlicza się okresu zawieszenia oraz okresu kształcenia w szkole doktorskiej w przypadku, w którym podmiot prowadzący szkołę doktorską, w której zaprzestano kształcenia, pokrywa osobom, które utraciły możliwość ukończenia kształcenia, koszty postępowania w sprawie nadania stopnia doktora w trybie eksternistycznym);
  • wysokość miesięcznego stypendium doktoranckiego wynosi co najmniej: 37% wynagrodzenia profesora – do miesiąca, w którym została przeprowadzona ocena śródokresowa (2 049,89 zł netto); 57% wynagrodzenia profesora – po miesiącu, w którym została przeprowadzona ocena śródokresowa (3 168,02 zł netto)5);
  • doktorant posiadający orzeczenie o niepełnosprawności, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie, o którym mowa w art. 5 oraz art. 62 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, otrzymuje stypendium doktoranckie w wysokości zwiększonej o 30% kwoty wynoszącej 37% wynagrodzenia profesora6);
  • doktorant, który złożył rozprawę doktorską w terminie wcześniejszym niż termin ukończenia kształcenia przewidziany w programie kształcenia, otrzymuje stypendium doktoranckie do dnia, w którym upływa termin ukończenia kształcenia, jednak nie dłużej niż przez 6 miesięcy;
  • stypendium doktoranckie wypłaca podmiot prowadzący szkołę doktorską w okresach miesięcznych z mocy prawa, bez konieczności składania przez doktoranta dodatkowych wniosków;
  • stypendium doktoranckie jest wsparciem bezzwrotnym;
  • podmiot prowadzący szkołę doktorską może ustalić wyższe stawki stypendium oraz może je powiększyć w ramach gratyfikacji za dodatkowe osiągnięcia7);
  • doktorant nie może być zatrudniony jako nauczyciel akademicki ani pracownik naukowy. Zakaz nie dotyczy zatrudnienia doktoranta:
  • w celu realizacji projektu badawczego, na podstawie umowy zawartej z zagraniczną instytucją naukową lub w przypadku przedsięwzięcia, programu lub konkursu ogłoszonego przez NAWA, NCBiR, NCN lub międzynarodowego konkursu na realizację projektu badawczego
  • po ocenie śródokresowej zakończonej wynikiem pozytywnym, z tym, że w przypadku zatrudnienia w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru czasu pracy, wysokość stypendium wynosi 40% wysokości miesięcznego stypendium przyznawanego po miesiącu, w którym została przeprowadzona ocena śródokresowa
  • któremu nie przysługuje stypendium doktoranckie.
Samorząd doktorancki

Jednym z podstawowych i de facto najważniejszych uprawnień, jakie powinny przysługiwać doktorantom, jest prawo do zrzeszania się w organizacjach uczelnianych, w tym przede wszystkim w ramach uczestnictwa w samorządzie doktoranckim. Najważniejszym zagadnieniem w kwestii reprezentacji doktorantów danej szkoły doktorskiej,  jest skonstruowanie właściwych zasad funkcjonowania samorządu poprzez określenie jego struktury, z ewentualnym uwzględnieniem stanowiska rzecznika praw doktoranta wraz z opisaniem przynależnych danym organom kompetencji oraz zbudowanie jak najbardziej transparentnego procesu wyboru członków organów samorządu doktorantów, m.in. poprzez wskazanie formy wyborów oraz minimalnej frekwencji potrzebna do ich przeprowadzenia. To czy samorząd w szkole doktorskiej będzie opierał się na pracy kolegialnego zarządu, czy silnie umocowanego przewodniczącego pozostaje kwestią w pełni otwartą i zależną od rozwiązań przyjętych przez daną jednostkę. Niemniej należy podkreślić, że obecne zmiany to świetny moment na zbudowanie podmiotowości samorządu doktoranckiego na nowo, który w zderzeniu z przedstawicielami studentów, do tej pory wypadał zdecydowanie słabiej, biorąc pod uwagę przede wszystkim jego bierność na większości polskich uczelni. Jednak potrzeby, interesy i problemy doktorantów będących członkami szkoły doktorskiej, stanowią zupełnie inne pole zaangażowani, co daję niepowtarzalną szansę na wypracowanie nowych prodoktoranckich rozwiązań.

Warto jeszcze zaznaczyć, że każdy samorząd doktorancki powinien wymagać od jednostki prowadzącej daną szkołę doktorancką, wsparcia o pewnym podstawowym zakresie.  Minimalna pomoc powinna przewidywać, m.in. udostępnienie osobnej witryny internetowej w domenie jednostki, odpowiednie wsparcie informatyczne, odpowiednie warunki lokalowe, obsługę administracyjną powołanych organów samorządu, a także poziom finansowania odpowiadający środkom przeznaczanym na samorząd studentów8).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.Ibid.
2, 8.http://rmn.org.pl/wp-content/uploads/2018/08/Uchwała-Rady-Młodych-Naukowców-nr-VI-13-z-dnia-24-sierpnia-2018-r.-w-sprawie-opinii-do-projekt-Krajowej-Reprezentacji-Doktorantów-pt.-Szkoła-doktorska-jak-się-to-robi.pdf
3, 6.Ibid
4, 7.http://krd.edu.pl/wp-content/uploads/2018/08/FAQ_Doktoranci.pdf
5.http://konstytucjadlanauki.gov.pl/ksztalcenie-doktorantow-najczesciej-zadawane-pytania