Trudne początki szkół doktorskich. Część I

15.10.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Jednym z najciekawszych rozwiązań, które przewiduje Konstytucja Dla Nauki, to oczekiwane zresztą od dawna, zmiany w kształceniu doktorantów, które przybrały ostatecznie kształt szkół doktorskich.

Tytułem szybkiej powtórki:

  • szkoły doktorskie jako zorganizowane formy kształcenia w co najmniej 2 dyscyplinach, opierają się na interdyscyplinarnym kształceniu prowadzonym przez najlepsze jednostki naukowe w Polsce;
  • każdy doktorant uczący się w szkole doktorskiej będzie otrzymywał stypendium doktoranckie;
  • kształcenie w szkołach doktorskich rozpocznie się od dnia l października 2019 r.
  • szkoły doktorskie i doktorant eksternistyczny to jedyne przewidziane przez nowe przepisy ścieżki uzyskania stopnia doktora;
  • zasady rekrutacji do szkół doktorskich powinny być przygotowane do dnia 31 maja 2019 r., a regulaminy szkół doktorskich powinny wejść w życie z początkiem roku akademickiego 2019/2020 i wynikać z jednoczesnych rozwiązań dotyczących kształtu nowych statutów uwzględniających deklaracje uczelni o przypisaniu posiadanych uprawnień do nadawania stopni do nowej klasyfikacji;
  • uczestnicy studiów doktoranckich, którzy rozpoczęli kształcenie przed rokiem akademickim 20191/2020, będą odbywali te studia na dotychczasowych zasadach, jednak nie dłużej niż do dnia 3l grudnia 2023 r1).

Mimo jednoznacznie pozytywnego odbioru projektu szkół doktorskich, przez zdecydowaną większość środowisk akademickich, otwartym pozostaje pytanie, jak właściwe stworzyć zasady ich funkcjonowania, jak przygotować rekrutację, jak skutecznie włączyć te praktycznie nowe podmioty w uczelnianą rzeczywistość. Na te pytania stara się odpowiedzieć, m.in. Krajowa Reprezentacja Doktorantów w ramach projektu „Szkoła doktorska – jak się to robi?”.  Najważniejsze kwestie, jakich dotyka projekt to określenie zasad rekrutacji, umocowania promotora, modelu funkcjonowania samorządu doktorantów, struktura szkoły doktorskiej, przebieg kształcenia, w tym indywidualny plan badawczy i ocena śródokresowa, finansowanie szkół doktorskich, w tym stypendia i motywacje oraz regulamin szkoły doktorskiej. Dzisiaj przyglądamy się najciekawszym propozycjom odpowiedzi na powyższe zagadnienia ze strony przedstawicieli środowisk akademickich dotyczących przede wszystkim kwestii ustrojowych.

Zasady rekrutacji

Przebijające się powoli propozycje modelu przyjmowania kandydatów do szkół doktorskich nie przewidują specjalnej rewolucji ani odstępstw od przyjętych dotychczas zasad. Niemniej podstawą wydaje się być przeprowadzanie rekrutacji w ramach otwartego konkursu uwzględniającego obowiązkową rozmowę kwalifikacyjną, lub nawet egzamin praktyczny w ramach specyficznych kierunków oraz ocena dotychczasowej aktywności naukowej, a także dodatkowe kryteria tj. chociażby średnia ocena ze studiów, czy opinia promotora. Dużym znakiem zapytania jest podmiot odpowiedzialny za przeprowadzenie rekrutacji do szkoły doktorskiej. Może to być przykładowo bliżej jeszcze nieokreślone gremium doradcze faktycznie zarządzające szkoła doktorską lub komisja uczelniana odpowiedzialna za całościowy proces rekrutacji do wszystkich instytucji w ramach uczelni. Ustawa nie narzuca tutaj gotowych rozwiązań pozostawiając swobodę decydowania samym szkołom wyższym2)

Przedstawiciele doktorantów szukają również odpowiedzi na takie pytania, jak przykładowo:

  • Czy przystępując do procesu rekrutacji, osoba kandydująca powinna posiadać już zarys swojej pracy badawczej?
  • Kto w przypadku prowadzenia rozmów kwalifikacyjnych powinien oceniać wiedzę/przygotowanie kandydata? (ekspert w dziedzinie, w której startuje kandydat dziekan/kierownik szkoły doktorskiej/proponowany promotor)?
  • Czy podczas rozmowy rekrutacyjnej powinien być obecny proponowany przyszły promotor?

Wszystkie te zagadnienia powinny zmierzać do jak największego uelastycznienia procesu rekrutacji, nie wymuszając jednak na przyszłych doktorantach dodatkowych obciążeń, niemniej dopuszczając taką możliwość jako ewentualne dodatkowe kryterium (np. przygotowanie zarysu pracy badawczej). Ponadto już w trakcie procesu rekrutacji należy doprowadzać do jak najściślejszego kontaktu danego doktoranta z proponowanym przyszłym promotorem. Takie działanie pozwoli na szybką weryfikację oczekiwań obu stron i uniknięcie sytuacji, w której doktorant, pozostający pod opieką nieodpowiedniego opiekuna jest obciążeniem dla wszystkich zainteresowanych3).

Struktura Szkoły doktorskiej

Podstawą kwestią, która w przyszłości może przesądzić o sukcesie projektu danej szkoły doktorskiej, jest z pewnością właściwa struktura, oparta na zasadach przejrzystości i współpracy wszystkich środowisk zainteresowanych właściwym funkcjonowaniem szkoły doktorskiej, w tym przede wszystkim samych doktorantów reprezentowanych przez swój samorząd.

Na czele szkoły doktorskiej powinien stać właściwie umocowany podmiot odpowiedzialny za bieżące zarządzanie jak przykładowo dyrektor/kierownik szkoły doktorskiej, pełnomocnik dziekana/rektora, czy też prorektor ds. doktorantów. Nazewnictwo jest kwestią drugorzędną, najważniejsze pozostaje zapewnienie niezbędnej autonomiczności szefa szkoły doktorskiej i podległej mu jednostki, z zachowaniem rzecz jasna odpowiednich zasad nadzoru oraz instrumentów kontroli pozostających w kompetencjach rektora. Obok niego może pojawić się dodatkowy najpewniej kolegialny organ doradczy. Konieczność istnienia takiego podmiotu pozostaje kwestią dyskusyjną, niemniej podobne ciało pomocnicze (np. rada szkoły, rada programowa, zespół doradczy) składające się z wybitnych naukowców danej uczelni może stanowić dodatnią jakościową różnicę w praktycznym konstruowaniu przecież zupełnie nowych jednostek jakimi, pozostają szkoły doktorskie. Niezbędnym wydaje się także istnienie komisji ewaluacyjnych/doktorskich odpowiedzialnych za ocenę postępów pracy doktoranta/rozprawy doktorskiej oraz ewaluację opieki promotorskiej. Ważne będzie w tym kontekście ustalenie odsetka ich członków pochodzących spoza jednostki macierzystej.

Powiązanym zagadnieniem jest także ewentualny udział przedstawicieli samych doktorantów w ramach finalnie określonej struktury. Przyglądając się rozwiązaniom dedykowanym samorządowi studenckiemu, którego przedstawiciel będzie przykładowo obligatoryjnie zasiadał w radzie uczelni, w pełni uzasadnione wydaje się dopuszczenie do współdecydowania o funkcjonowania szkoły doktorskiej odpowiedniego przedstawiciela samorządu doktorantów.  Co więcej, należy uznać za w pełni słuszną propozycję, aby sami doktoranci mieli wpływ na obsadzenie stanowiska kierownika szkoły doktorskiej, a nawet zablokowania niespełniających oczekiwań kandydatur. Kwestią otwartą pozostaję dalej szczegółowe kompetencje takiego organu oraz kryteria doboru jego członków, niemniej pomimo szeregu wątpliwości takie rozwiązanie ma kilka oczywistych plusów, które każda uczelnia powinna wziąć pod uwagę4).

Regulamin Szkoły Doktorskiej

Szkoły doktorskie jako zupełnie nowe podmioty o dużej samodzielności, będą pełnoprawnymi elementami strukturalnej układanki uczelni rozumianej jako całość. Wobec tego część aktów prawnych o zasięgu ogólnouczelnianym będzie rzecz jasna regulowała w odpowiednim stopniu także ich funkcjonowanie. Oczywiście zasady kształcenia doktorantów muszą być zgodne z treścią samej ustawy, być odpowiednio umocowane w postanowieniach statutu (np. kompetencje i struktura organów szkoły doktorskiej, zasady jej tworzenia i likwidacji, reguły współpracy z pozostałymi organami uczelni w zakresie zajęć z doktorantami)5), a także i przede wszystkim określone w regulaminie dedykowanym jedynie szkołom doktorskim danej uczelni.

Zgodnie z art. 205. 1. Ustawy — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce — Regulamin szkoły doktorskiej określa organizację kształcenia w zakresie nieuregulowanym w ustawie, w szczególności: sposób wyznaczania i zmiany promotora, promotorów lub promotora pomocniczego; sposób dokumentowania przebiegu kształcenia; sposób przeprowadzania oceny śródokresowej; warunki przedłużania terminu złożenia rozprawy doktorskiej. Wobec tak ogólnego określenia zakresu treściowego, uczelnie będą miały dużą swobodę w przyjmowaniu rozwiązań najlepiej odpowiadających ich specyfice. I tak przykładowo przedmiotowy regulamin powinien zawierać przepisy regulujące, m.in. szczegółowe zasady rekrutacji, poszczególne elementy toku kształcenia, ewaluację doktorantów, szczegółowe zasady opieki promotorów, reguły przyznawania stypendiów, tworzenie programów kształcenia, limit doktorantów przypadających na jednego promotora, czy też kodeks etyki6).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.http://konstytucjadlanauki.gov.pl/content/uploads/2018/08/list-ministra-nauki-i-szkolnictwa-wyszego-jarosawa-gowina-w-sprawie-wdraania-reformy-szkolnictwa-wyszego-i-nauki.pdf
2, 5.https://www.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2018/06/2018-06-18_wybrane-zagadnienia-dotyczace-koncepcji-szkol-doktorskich-na-uw-1.pdf
3, 6.http://rmn.org.pl/wp-content/uploads/2018/08/Uchwała-Rady-Młodych-Naukowców-nr-VI-13-z-dnia-24-sierpnia-2018-r.-w-sprawie-opinii-do-projekt-Krajowej-Reprezentacji-Doktorantów-pt.-Szkoła-doktorska-jak-się-to-robi.pdf
4.Ibid.