Prawo do pobierania stypendium socjalnego ze względu na powtarzanie roku

08.05.2017 8 minuty na przeczytanie artykułu
stypendium

Fot. pixabay.com/CC0 Public Domain

System pomocy materialnej dla studentów, a zwłaszcza stypendium socjalne, w dalszym ciągu jest źródłem licznych wątpliwości, które niejednokrotnie rodzą wiele sytuacji spornych stawiających studentów z koniecznością samodzielnego szukania odpowiedzi. Tym razem spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, czy niezaliczenie roku i obowiązek jego powtarzania może być przesłanką do wydania negatywnej decyzji dotyczącej przyznania stypendium socjalnego ze względu na związaną z tym faktem utratę uprawnienia do uzyskania pomocy materialnej.

 
Stan prawny

Zagadnienie form pomocy materialnej w tym stypendium socjalnego, normowane jest obecnie przez podstawowy akty prawne, tj. ustawę z dnia 27 lipca 2005 roku – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r., poz. 572 z późn. zm.), zwana dalej „ustawą”. Omawianą kwestię na szczeblu poszczególnych uczelni powinien natomiast regulować odpowiedni regulamin pomocy materialnej, obligatoryjnie uchwalany przez każdą szkołę wyższą.

Stypendium socjalne

Stosownie do treści art. 173 ust. 1 pkt 1 ustawy, student może ubiegać się o pomoc materialną ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa w formie, m.in. stypendium socjalnego. Z kolei w myśl art. 179 ust. 1 ustawy, stypendium socjalne ma prawo otrzymywać student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, ust. 2 stanowi także, że rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego ustala wysokość dochodu na osobę w rodzinie studenta uprawniającą do ubiegania się o stypendium socjalne.

Należy wyraźnie podkreślić, że tak sformułowane przepisy wskazują jasno na prawo ubiegania się o stypendium socjalne bez obowiązku wykazywania innych przesłanek niż spełnienie odpowiedniego kryterium dochodowego, o którym mowa powyżej. Właściwie wyliczony dochód netto przypadający na jednego członka rodziny mieszczący się w progu ustalonym przez rektora w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego powinien być traktowany jako jedyna podstawa do udzielenia wsparcia materialnego niezależnie od wyników w nauce czy innych okoliczności wynikających z toku studiów takich jak, chociażby obowiązek powtarzania odpowiedniego okresu studiów. Stanowi o tym specyficzny charakter stypendium socjalnego, którego głównym założeniem jest wyrównywanie szans studentów gorzej sytuowanych, którzy nie mogliby w ogóle rozpocząć studiów lub ich kontynuować, gdyby nie omawiane świadczenie. Należy pamiętać, że stypendium socjalne ma prawo otrzymywać student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej.

Liczne regulaminy pomocy materialnej stanowi natomiast, że utrata uprawnień do wszystkich form pomocy materialnej następuje przykładowo, kiedy student nie zaliczył roku, został ukarany prawomocnym orzeczeniem komisji dyscyplinarnej czy też uzyskał pomoc materialną na podstawie nieprawdziwych danych. Wskazana powyżej treść ewentualnego przepisu stanowić może oczywistą oś sporu wokół interpretacji art. 186. ust.1 Ustawy w brzmieniu — Szczegółowy regulamin ustalania wysokości, przyznawania i wypłacania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, o których mowa w art. 173 ust. 1 pkt 1–3 i 8, w tym szczegółowe kryteria i tryb udzielania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, sposób wyłaniania studentów mogących otrzymać stypendium rektora dla najlepszych studentów, wzory wniosków o przyznanie świadczeń, wzór oświadczenia o niepobieraniu świadczeń na innym kierunku studiów oraz sposób udokumentowania sytuacji materialnej studenta ustala rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego. Przepis regulaminu ograniczając prawo do pobierania stypendium socjalnego ze względu na obowiązek powtarzania roku, zasadniczo narusza granice upoważnienia zawarte w omawianym przepisie, stanowiąc materialno prawne przekroczenie, zgodnych z ustawą i możliwych do podjęcia, rozwiązań
w treści regulaminu pomocy materialnej. Tym samym mamy w takim przypadku do czynienia z ewidentnym ograniczeniem prawa do ubiegania się o stypendium socjalne poprzez obowiązek zaliczenia roku. Dlatego też zgodnie z wcześniej przytoczoną podstawą prawną należy wyraźnie stwierdzić, że niezaliczenie roku i obowiązek jego powtarzania nie może być przesłanką do wydania negatywnej decyzji dotyczącej przyznania stypendium socjalnego ze względu na związaną z tym faktem utratę uprawnienia do uzyskania pomocy materialnej w postaci stypendium socjalnego.

Co niezwykle istotne, regulamin jest aktem prawa wewnętrznego i musi być zgodny z aktami wyższego rzędu, w omawianym przypadku, z ustawą — Prawo o szkolnictwie wyższym. Co więcej, w obliczu braku doprecyzowania ze strony ustawodawcy granic postanowień regulaminu pomocy materialnej należy uznać, że wprowadzenie dodatkowych negatywnych kryteriów warunkujących otrzymanie stypendium socjalnego jest przekroczeniem ustawowego upoważnienia i stoi w sprzeczności z prawem powszechnie obowiązującym, stanowiąc jednoznaczny konflikt pomiędzy obiema normami prawnymi, tj. pomiędzy prawem wewnętrznym uczelni (regulaminem) a prawem powszechnie obowiązującym, jakim jest akt prawny rzędu ustawy.

W analogicznej sprawie wypowiedział się również Wojewódzki Sąd Administracyjny
w Warszawie (sygn. akt II SA/Wa 1665/13 ) – Oceniając zaś w dalszym ciągu uwarunkowania prawne powołać się należy na delegację ustawową do wydania regulaminu zawartą w art. 186 ust. 1 ustawy, w myśl którego szczegółowy regulamin ustalania wysokości, przyznawania i wypłacania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, o których mowa w art. 173 ust. 1 pkt 1 – 3 i 8, w tym szczegółowe kryteria i tryb udzielania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, wzory wniosków o przyznanie świadczeń pomocy materialnej, wzór oświadczenia o niepobieraniu świadczeń na innym kierunku studiów oraz sposób udokumentowania sytuacji materialnej studenta ustala rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego. Jednakże zaznaczyć należy, że użyte w tym przepisie sformułowanie „szczegółowe kryteria” nie mogą wskazywać na dodatkowe warunki przyznania stypendium socjalnego, a jedynie na ewentualne uszczegółowienie kryterium „trudnej sytuacji materialnej.(…) Reasumując, wydanie przez organ decyzji, która określa sytuację prawną konkretnie wskazanego adresata w indywidualnie oznaczonej sprawie na podstawie przepisu prawa wewnętrznego, którego treść jest odmienna od treści przepisu ustawowego, nie pozwala na uznanie, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a tym samym koniecznym jest wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Innymi słowy, organ był związany normą ustawową, jako nadrzędną i w konsekwencji winien był wydać rozstrzygnięcie na jej podstawie, a nie na podstawie – sprzecznego z ustawą – prawa wewnętrznego. Wskazać w tym miejscu ponadto należy organowi, że działanie w granicach i na podstawie prawa, w żaden sposób nie zakłóca autonomii uczelni wyższej, zaś taka argumentacja organu w rozpoznawanej sprawie, świadczy chociażby o błędnej interpretacji suwerenności uczelni.

Warto w tym miejscu powołać się również na stanowisko Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego co do wątpliwości związanych z utratą uprawnienia do pobierania stypendium socjalnego — Świadczenia pomocy materialnej przysługują studentowi, który nie utracił statusu studenta. Jeżeli student powtarza rok (semestr) lub został warunkowo wpisany na rok (semestr) studiów może ubiegać się o następujące świadczenia pomocy materialnej: stypendium socjalne, stypendium specjalne dla osób niepełnosprawnych, stypendium na wyżywienie, stypendium mieszkaniowe oraz zapomogę. Możliwość uzyskania tych świadczeń nie może zależeć od innych kryteriów niż te określone w ustawie. Student zachowuje prawa studenta, w tym także prawo do pomocy materialnej, również w przypadku słabych wyników w nauce czy nieterminowego zaliczenia semestru, chyba że zostanie skreślony z listy studentów. Przyjęcie studenta na inną uczelnię w trybie przeniesienia i związane z tym nabycie statusu studenta, skutkuje jednoczesnym nabyciem uprawnień studenckich zagwarantowanych ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym. (http://www.nauka.gov.pl/szkolnictwo-wyzsze/najczesciej-zadawane pytania_18168,archiwum,1.html ). Powyższe stanowisko wyraźnie podkreśla specyfikę form pomocy materialnej o charakterze typowo sprawiedliwościowym a nie, jak w przypadku stypendium rektora dla najlepszych studentów, motywacyjnym.

Inne interpretacje

Podnieść należy, że po wyczerpaniu środków zaskarżenia, tak jak w omawianym przypadku, stronie jaką jest student, przysługuje wniesienie skargi w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia skarżącemu rozstrzygnięcia w sprawie. Mając na względzie powyższe, istnieje duże prawdopodobieństwo uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania z ewentualnym uwzględnieniem poczynionej przez Sąd oceny prawnej.

Niemniej jednak sądy polskie nie są związane swoimi wyrokami, dlatego istnieje równie duże prawdopodobieństwo zgoła innej interpretacji powyżej przedstawionego stanu faktycznego w tym przede wszystkim art. 186. ust.1 Ustawy. Warto w tym miejscu przytoczyć również analogiczne orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (sygn. akt VIII SA/Wa 713/13), który stwierdził, że postanowienie regulaminu, zgodnie z którym stypendium socjalne ma prawo otrzymywać student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, który nie został skierowany na powtarzanie roku i nie wznowił studiów jest zgodne z prawem. (…)Niemniej jednak istotnym w niniejszej sprawie jest również treść art. 186 ust. 1 ww. ustawy, zgodnie z którym szczegółowy regulamin ustalania wysokości, przyznawania i wypłacania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, o których mowa w art. 173 ust. 1 pkt 1-3 i 8, w tym szczegółowe kryteria i tryb udzielania pomocy materialnej dla studentów, wzory wniosków o przyznanie świadczeń pomocy materialnej, wzór oświadczenia o niepobieraniu świadczeń na innym kierunku studiów oraz sposób udokumentowania sytuacji materialnej dla studenta ustala rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego. Stwierdzić zatem należy, że ustawodawca upoważnił rektora do uregulowania regulaminem nie tylko zagadnień proceduralnych (tryb, wzór wniosku), lecz i zagadnień materialno prawnych (wysokość, szczegółowe kryteria) przyznawania świadczeń pomocy materialnej dla studentów. W ww. przepisie brak jest jakichkolwiek wytycznych pod względem treściowym, pozwalających ustalić wysokość, przyznawanie i wypłacanie świadczeń pomocy materialnej dla studentów, o których mowa w art. 173 ust. 1 pkt 1-3 i 8 ww. ustawy. Należy zatem uznać, że ustawodawca, kierując się zasadą autonomii uczelni uznał, że rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego, najlepiej owe zagadnienia uregulują, kierując się specyfiką uczelni, trudnością studiów – byle owa regulacja nie naruszała istoty prawa do pomocy materialnej ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa. (…) Zgodzić się należy z organem, że student korzystający z instytucji wznowienia studiów czy też powtarzania roku musi się liczyć z negatywnymi konsekwencjami jakimi może być brak możliwości pobierania świadczeń pomocy materialnej. System stypendialny oparty jest bowiem na zasadzie funduszu celowego, który winien działać motywująco na studentów w czasie studiów przewidzianych harmonogramem studiów. Podatnicy co do zasady nie mogą bowiem pokrywać pełnych kosztów utrzymania osób studiujących – nawet ubogich.

Również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (sygn. akt IV SA/Po 403/07) podniósł, że system stypendialny winien działać motywująco na studentów. W szczególności nie narusza ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, ani Konstytucji, przyjęcie w regulaminie wydanym na podstawie art. 186 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym zasady, że niezaliczenie roku skutkuje utratą uprawnień do wszystkich form pomocy materialnej, przewidzianej w art. 173 ust. 1 pkt 1-3 i 6-8, i ust. 2 powoływanej ustawy.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017