Studia doktoranckie

12.01.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Wejście w życie nowej ustawy — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zbliża się wielkimi krokami, a razem z nim nowe przepisy regulujące procedurę kształcenia doktoratów. Zanim jednak do tego dojdzie, musimy uzbroić się w cierpliwość, czekając na ostateczny kształt przyszłych rozwiązań, zwłaszcza że zgodnie z informacjami, do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego wpłynęły tysiące stron uwag i propozycji poprawek. Mimo że projekt regulujący kształcenie doktorantów w formie szkoły doktorskiej, spotkał się raczej z ciepłym przyjęciem ze strony środowiska akademickiego, w tym przedstawicieli doktorantów i młodych naukowców, nie możemy być do końca pewni, jaką ostatecznie przybierze formę i jakie różnice w stosunku do dzisiejszych rozwiązań zostaną wprowadzone.

Aby jednak lepiej odnaleźć się w tej dyskusji i móc skuteczniej ocenić proponowanie zmiany, postaramy się omówić najistotniejsze zasady regulujące obecnie funkcjonujący kształt studiów doktoranckich. A są one zawarte przede wszystkim w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym; ustawie o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki, oraz rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie szczegółowego trybu i warunków przeprowadzania czynności w przewodzie doktorskim, w postępowaniu habilitacyjnym oraz w postępowaniu o nadanie tytułu profesora. Dzisiaj zajmiemy się systemowymi przepisami zawartymi w ustawie.

Podstawowe zasady prowadzenia studiów doktoranckich

Ustawa — Prawo o szkolnictwie wyższym w sposób szczególny traktuje studia doktoranckie, w zasadzie uznając je za specyficzne studia III stopnia. Niemniej jednocześnie ich odrębne unormowanie podkreśla ich zupełnie inny charakter, który w zestawieniu z innymi formami kształcenia na uczelni, przede wszystkim w ramach studiów I i II stopnia, uwydatnia olbrzymie różnice między nimi.  Począwszy od uprawnień do ich prowadzenia, poprzez zasady prowadzenia zaję, na kwestiach, chociażby odpłatności kończąc.

Studia doktoranckie, mogą być prowadzone jedynie przez jednostki organizacyjne uczelni (najczęściej będą to poszczególne wydziały) oraz jednostki naukowe (przykładowo instytuty badawcze oraz jednostki naukowe Polskiej Akademii Nauk) posiadające uprawnienie do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego albo co najmniej dwa uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora. Rzecz jasna tyczy się to tylko dyscyplin odpowiadających tym uprawnieniom.

Studia doktoranckie mogą wystąpić zarówno w formie studiów stacjonarnych, jak i niestacjonarnych oraz muszą trwać nie krócej niż dwa lata i nie dłużej niż cztery. Stacjonarność studiów doktoranckich polega na wprowadzeniu wymagania, aby więcej niż połowa ich programu zapewniała obecność uczestników tych studiów w prowadzącej je jednostce organizacyjnej i była realizowana w formie zajęć dydaktycznych i pracy naukowej wymagających bezpośredniego udziału nauczycieli akademickich lub opiekunów naukowych i doktorantów. Z kolei organizacja niestacjonarnych studiów doktoranckich musi zapewnia możliwość odbywania studiów doktoranckich osobom zatrudnionym w ramach stosunku pracy. Studia stacjonarne są bezpłatne w uczelniach publicznych oraz w publicznych jednostkach naukowych. Bezpłatność dotyczy również studiów doktoranckich w uczelniach niepublicznych jednak tylko jeżeli dana uczelnia otrzymuje dotację podmiotową na dofinansowanie zadań projakościowych przeznaczoną na finansowanie zadań związanych z kształceniem uczestników stacjonarnych studiów doktoranckich prowadzonych w uczelniach niepublicznych. Co do zasady, jeżeli uczelnie niepubliczne samodzielnie finansują swoje działania dydaktyczne w ramach studiów III stopnia, to jak najbardziej mogą wymagać opłaty za uczestnictwo w doktoranckich studiach stacjonarnych. Nieco inaczej wygląda sytuacja niestacjonarnych studiów doktoranckich, które mogą, ale nie muszą być odpłatne. Co więcej, wskazana odpłatność jest odpowiednio ograniczona i nie może przekraczać kosztów, ustalanych przez odpowiedni organ kierowniczy (rektora lub dyrektora) w pisemnej umowie zawartej z doktorantem1).

Rekrutacja na studia doktoranckie

Jedną z najważniejszych różnić między studiami doktoranckimi a pozostałymi formami kształcenia w ramach uczelni jest sposób przyjmowania kandydatów. Na zdecydowanej większości uczelni, rekrutacja zarówno na studia pierwszego, jak i drugiego stopnia oraz jednolite studia magisterskie przebiega jako konkurs świadectw, a samo przyjęcie następuje na podstawie wyników egzaminu maturalnego lub świadectwa dojrzałości. Coraz częściej pojawiają się również kierunki studiów z rekrutacją otwartą, na których w ogóle nie jest brany pod uwagę wynik maturalny, a jedynie pozytywny wynik egzaminu dojrzałości. Proces rekrutacji na studia doktoranckie przybiera, co do zasady formę konkursu jednak najczęściej z uwzględnieniem egzaminów wstępnych i dodatkowych wymagań określonych w odpowiedniej uchwale. Przykładowo jeden z duży polskich uniwersytetów wskazuje, że postępowanie rekrutacyjne ma charakter konkursowy i obejmuje rozmowę kwalifikacyjną lub egzamin wstępny; konkurs dyplomów ukończenia studiów wyższych lub średniej ocen uzyskanej na studiach wyższych, co najmniej w zakresie obejmującym uzyskanie kwalifikacji drugiego stopnia; ocenę dokumentacji przedstawionej przez kandydata, na którą mogą się składać między innymi aktywność naukowa, publikacje naukowe, praca w kołach naukowych, czy chociażby uczestnictwo w konferencjach naukowych.

Obowiązki doktoranta

Kolejną płaszczyzną, na której wyraźnie widać specyficzne unormowanie pozycji doktoranta jest zagadnienie jego obowiązków. Muszą oni oczywiście przestrzegać treści ślubowania i odpowiedniego regulaminu studiów, a ponadto uczestniczyć we właściwych zajęciach dydaktycznych i organizacyjnych; składa egzaminy, odbywa praktyki, a także przestrzegać przepisów obowiązujących w uczelni, podobnie jak pozostali studenci, jednak na tym podobieństwa się kończą. Najważniejszymi obowiązkami są jednak te wynikające bezpośrednio z charakteru studiów doktoranckich, związane wprost z prowadzeniem badań i działalnością naukowo-dydaktyczną. Otóż do podstawowych obowiązków doktorantów, należy realizowanie programu studiów doktoranckich, w tym prowadzenie badań naukowych i składanie sprawozdań z ich przebiegu, a także obowiązek odbywania praktyk zawodowych w formie prowadzenia zajęć dydaktycznych lub uczestniczenia w ich prowadzeniu.

Uprawnienia doktoranta

Doktoranci, podobnie jak studenci, korzystają z odpowiednich przerw wypoczynkowych, przy czym nie przybierają one formy wakacji, lecz bliżej nieokreślonych przerw wypoczynkowych, które w ciągu roku nie mogą przekroczyć ośmiu tygodni i które powinny być wykorzystane w okresie wolnym od zajęć dydaktycznych.  Bardzo istotne jest także prawo doktorantów do ubezpieczenia społecznego i powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, którego zapewnienie wyraźnie wskazuje na status doktoranta zbliżony do pozycji, jaką posiadają nauczyciele akademiccy. Co więcej, doktorantowi, po uzyskaniu stopnia doktora, okres odbywania studiów doktoranckich, nie dłuższy niż cztery lata, zalicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Pomoc materialna

Najwięcej podobieństw ze studentami możemy zaobserwować w regulacjach dotyczących pomocy materialnej o jaką mogą ubiegać się doktoranci.  Otóż bezzwrotne wsparcie socjalne może przybrać formę stypendium socjalnego, stypendium dla najlepszych doktorantów, stypendium specjalnego dla osób niepełnosprawnych oraz stypendium ministra za wybitne osiągnięcia, a także zapomogi.  Ponadto doktorant może ubiegać się o zakwaterowanie w domu studenckim uczelni lub wyżywienie w stołówce studenckiej uczelni, a także o zakwaterowanie małżonka i dziecka w domu studenckim uczelni. Podobnie jak w przypadku innych studentów, źródłem powyższego dofinansowania są środki zgromadzone w ramach funduszu pomocy materialnej, jednak na zasadach określonych prze rektora, ale w uzgodnieniu już z uczelnianym organem samorządu doktorantów. Jedyną różnicą w stosunku do doktorantów jest nieco inaczej uregulowane postepowanie przyznawania stypendium dla najlepszych doktorantów. Mianowicie, na pierwszym roku studiów doktoranckich brane są pod uwagę bardzo dobre wyniki w postępowaniu rekrutacyjnym. Jest to naturalna konsekwencja braku możliwości oceny innych osiągnieć naukowych, która może mieć miejsce dopiero na późniejszych etapach studiów III stopnia. No i właśnie, na drugim roku i kolejnych latach studiów doktoranckich stypendium przysługuje tym doktorantom, którzy uzyskali bardzo dobre lub dobre wyniki egzaminów objętych programem studiów doktoranckich, wykazali się postępami w pracy naukowej i przygotowywaniu rozprawy doktorskiej, a także podczas studiów doktoranckich prowadzonych przez uczelnię wykazali się szczególnym zaangażowaniem w pracy dydaktycznej.

 

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Prawo o szkolnictwie wyższym. Komentarz, red. prof. dr hab. Magdalena Pyter, 2012, Art. 195