W stronę Japonii. U źródeł teatru telewizyjnego. Część 31.

29.05.2018 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Nie tylko klasyczne formy teatru japońskiego stały się trwała marką japońska, składającą się na dorobek kultury światowej. Również teatr nowoczesny wyszedł poza granice Japonii  w postaci oryginalnych  „dramatów”, zwanych terebi dorama (TV drama), czyli aktorskivh seriali, nadawanych codziennie w różnych porach dnia przez co najmniej pięć  głównych stacji telewizyjnych (NHK, Fuji TV, NTV, TBS, Asahi) i licznych lokalnych .  Te modne i popularne w Japonii dorama (od ang. drama), nazywane w Polsce dramami, mają już bardzo wielu miłośników w Polsce, zwłaszcza wśród licealistów i studentów. Ale nim te „dramaty” nabrały cech japońskich  i  zyskały uznanie na świecie,  minęło wiele dziesięcioleci poznawania i przyswajania teorii, stylów i sztuk teatralnych Zachodu.

 

Wolny teatr

Gdy w 1909 roku dramaturg Osanai Kaoru i aktor Ichikawa Sadanji II zapoczątkowali ruch wolnego teatru (jiyū gekijō), w Japonii zaczęto wystawiać sztuki Ibsena, Gorkiego, O’Neilla i Czechowa. W ten sposób położyli oni podwaliny pod rozwój shingeki, czyli nowego dramatu. Należy wspomnieć, że w 1911 roku otwarto w Tokio pierwszy nowoczesny teatr Teikoku Gekijō (Imperial Theatre), w którym wystawiano nie tylko dramaty, lecz także opery, widowiska taneczne i muzyczne. Największym sukcesem w latach 1914-1915 była chyba inscenizacja Zmartwychwstania Lwa Tołstoja w tłumaczeniu Shimamury Hōgetsu. W roli Katiuszy  wystąpiła Matsui Sumako, której „Pieśń Katiuszy” stała się nieśmiertelnym szlagierem w Japonii.

W rozwoju nowego teatru duże znaczenie miały również inscenizacje modnych powieści japońskich, m.in. Hototogisu (Kukułka, 1898, pol. tytuł Namiko) Tokutomiego Roki. A po trzęsieniu  ziemi w Tokio Mały Teatr w Tsukiji (1924) wystawiał głównie realistyczne sztuki obce.  Powstały również liczne zespoły nurtu proletariackiego. Po rozpadzie Małego Teatru  i zakazie działalności lewicowych zespołów w Tokio powstały m.in. działające do dzisiaj. teatry Bungakuza (1937), Haiyūza (1944), Gekidan Mingei (1950).

Przed II wojną światową niemałą rolę pełnił  też teatralny nurt artystyczny, którego twórcami byli pisarze tej miary co Tanizaki Jun’ichirō, czy dramaturg Kishida Kunio. Wówczas sztuki historyczne pisał Mayama Seika, a proletariackie –  Kubo Sakae.

 Natomiast po wojnie pierwszym dramaturgiem shingeki był znawca Szekspira, Kinoshita Junji (1914-2006),  który po mistrzowsku przetwarzał  fabuły i wątki folklorystyczne i historyczne. Sławę zyskał dzięki sztuce Yūzuru (Wieczorny żuraw, 1949) z cyklu minwageki  („dramat ludowy”). (Zob.  Mikolaj Melanowicz, Literatura japońska, Poezja XX wieku. Teatr XX wieku, PWN 1996, s. 335-342.)

W latach 1950-1960. debiutowali również tacy wybitni twórcy, jak Yashiro Seiichi, autor dramatów o artystach ukiyoe, czy Yamazaki Masakazu, ceniony za dramaty o Zeamim – twórcy teatru nō – i o poecie Minamoto Sanetomo, który był siogunem.

Na wyróżnienie zasługuje również Akimoto Matsuyo  – autorka Chikamatsu shinjū monogatari (Opowieść Chikamatsu o samobójstwie), granej w Teatrze Cesarskim, oraz Hitachibō Kaison (Kaison, mnich z Hitachi,1964) i Muraoka Iheiji den (Życie Muraoki Iheijiego, 1960). We wspomnianych dramatach Akimoto przedstawia życie ludzi w czasie wojny poszukujących wsparcia w wierze w bóstwa (np. w Kaisona) i w cesarza. Jednak cesarz jawi się ewakuowanym na północ kraju dzieciom jak coś bez realnego bytu, a po prostu jak jakieś symulakrum.

Kara Jűrō podzcas konferencji na Uniwersytecie Strasburskim, fot. Mikolaj Melanowicz

Stopniowo teatr shingeki traci na znaczeniu, a popularność zyskują  „małe” i „podziemne teatry”, dla których Kara Jūrō, Betsuyaku Minoru, Terayama Shūji , Satō Makoto, Tsuda Kōhei, Inoue Hisashi, Shimizu Kunio piszą dramaty ukazujące sytuacje irracjonalne, tworząc nurt teatru absurdu (fujōrigeki ). Dużą sławą cieszyły się sztuki cenionych powieściopisarzy, m.in. Abe Kōbō (Przyjaciele) i MishimyYukio (Madame de Sade).

Drama – teatr w telewizji

Największą widownię mają seriale i dramaty (zwane dorama), przedstawiane w telewizji w różnych dniach tygodnia i dlatego nazywanych np. kayō dorama (wtorkowe), kin’yō dorama (piątkowe), doyō (sobotnie), jak też dzielone na gatunki, np. jidaigeki (historyczne z okresu Edo, XVII-XIX), sensacyjne, współczesne etc.

 Warto wspomnieć, że regularny teatr telewizyjny rozpoczął działalność w 1953 roku,  a osiem lat później do programu telewizji publicznej NHK wprowadzono „seryjne powieści telewizyjne”  w  odcinkach,  nadawane od poniedziałku do piątku w 15-minutowych emisjach, stąd popularnie nazywane asadora („poranny dramat”). Głównymi bohaterkami tych dramatów są kobiety borykające się z licznymi trudnościami  na drodze do spełnienia marzeń. Dużym sukcesem był serial Oshin (1983), nadawany również w Polsce. W bieżącym 2018 roku emitowany jest już 97. utwór pt. Waro Tenka (Roześmiana Ten) o dziewczynie z okresu Meiji i jej przygodach, dzięki którym widz poznaje życie kupieckie w Kioto i Osace, jak również komediantów rakugo manzai. Natomiast w kwietniu  2018  Japończycy masowo oglądają Hanbun, aoi (W połowie, niebieskie), którego akcja rozpoczęła się w 1971 od narodzin przyszłej bohaterki Suzume. która kilkanaście lat później zamierza tworzyć mangi dla dziewczat.

Główne aktorki grające w asadorach stają się gwiazdami, jak również rzeczniczkami telewizji NHK i są zapraszane do innych prestiżowych programów tej stacji, jak np. do udziału w dorocznym, „sylwestrowym” koncercie Kōhaku uta gassen (dosł. „białych i czerwonych rywalizacja pieśni”),  nazywanego po prostu Festiwalem Pieśni Końca Roku.

Przy tej okazji warto zauważyć, jak trwałe są niektóre przedsięwzięcia  telewizyjne w Japonii. Nie tylko asadora  i kōhaku są dobrym przykładem. Na szczególną uwagę zasługuje taiga dorama, czyli „dramat wielka rzeka” nadawany od 56 lat przez telewizję publiczną NHK. Większość dramatów-rzek oparta jest na powieściach historycznych.

W tym roku 2018 nadawany jest dramat-rzeka  pt. Sego-don (Pan Saigō), oparty na powieści Hayashi Mariko, której bohaterem jest życie i działalność Saigō Takamoriego (1828-1877), jednego z głównych inicjatorów przewrotu Meiji, pochodzącego z Kagoshimy. Emisja tego serialu  należy do programu imprez poświęconych 150-leciu ery Meiji. Jednak wybór tego bohatera dla uświetnienia ważnej rocznicy jest zastanawiający, można nawet uznać, że wybór jest kontrowersyjny, jeśli spojrzymy na całe życie Saigō. To prawda, że Saigō Takamori był inicjatorem korzystnego dla Japonii przewrotu politycznego, nazywanego Restauracją Meiji. Ale nie można zapominać, że po odejścia] z cesarskiego rządu Meiji,  pod koniec życia Saigō walczył z armią cesarską, a przegrywając, popełnił samobójstwo. A mimo to Japończycy stawiali mu pomniki, i nie burzyli. Właśnie w pierwszym odcinku tego serialu oglądałem scenę odsłonięcia pomnika w Parku Ueno  w Tokio w 1898 roku. Niewątpliwie, Japończycy mają zrozumienie dla takich tragicznych bohaterów, jak Minamoto Yoshitsune czy Saigō Takamori.

Lektury

Mikolaj Melanowicz,  Japoński dramat telewizyjny. Mukōda Kuniko, Yamada Taichi, taiga dorama,  Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2009

Estera Żeromska, Teatr japoński. Powrót do przeszłości, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 1996

Beata Bochorodycz, Estera Żeromska, Mishima Yukio (1925-1970), Mała antologia dramatu japońskiego, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2008

Henryk Lipszyc (Tłumacz), Moi bitelsi, wybór dramatów japońskich, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 1998

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019