W stronę Japonii. Negacja starej sztuki i narodziny nowej. Część 41

10.10.2018 3 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Pisząc o modernizacji sztuki w  okresie Meiji, należy  cofnąć się do lat  50. I 60. XIX wieku, gdy pod koniec okresu Tokugawów Japończycy zaczęli wyjeżdżać do Europy i Ameryki, a następnie prezentować sztukę podczas wystaw światowych  (Londyn 1862, Paryż 1867). Wówczas Japonia na wystawy światowe wysyłała głównie przedmioty rzemiosła artystycznego  (kōgeihin).  I ku zadowoleniu wystawców – najpierw z księstwa Satsuma, Saga  i  rząd sioguna – japońskie eksponaty spotkały się z dużym zainteresowaniem ze względu na ich wartości dekoracyjne. A z czasem stały się nawet źródłem pewnego dochodu.

 

Pamiętamy i o tym, że wówczas w Japonii nie było wyrazistego rozróżnienia na sztukę (bijutsu) i wyroby rzemiosła artystycznego. Eksponowane przedmioty artystyczne ceniono przede wszystkim za wysokie wartości zdobnicze. Jednak one – zwłaszcza drzeworyty ukiyoe  Hiroshigego (1797-1858)  i Hokusaia  (1760-1849) wywarły duży wpływ na artystów europejskich, a zjawisko to nazwano japonizmem.

Wraz ze zmianą systemu rządów w latach 1860. i modernizacją przemysłu, przeprowadzaną pod wpływem europejskim w celu wzbogacenia kraju i umocnienia  armii (fukoku kyōhei),  w Japonii nastąpiły również duże zmiany w kręgach artystycznych. I tak  wpływ straciły style i szkoły dotąd cieszące się wsparciem rządu sioguna, m.in. malarska szkoła kanō-ha. W rezultacie  japońską sztukę na początku Meiji reprezentowały głównie drzeworyty ukiyoe i „malarstwo literatów” (bunjinga) często zaliczane do nurtu malarstwa tuszowego nanga („obrazy południowe’), wywodzącego się z Chin południowych.  Dlatego  rządowi Meiji zależało na szybkim rozwoju sztuk pięknych w stylu europejskim,  chociażby w tym celu, żeby dorównać Zachodowi również pod tym względem. Założono więc (1876 r.)  Szkołę Techniczną i Artystyczną (Kōbu Bijutsu Gakkō), w której europejscy specjaliści uczyli podstaw zachodniego malarstwa i rzeźby (zamknięto w 1883). Wykładowcami byli m.in.  Antonio Fontanesi (1818-1882) i Edoardo Chiossone (1833-1898). Absolwenci tej szkoły  jak np. malarz Asai Chū (1856-1907), stali się prekursorami stylu europejskiego w malarstwie i rzeźbie w Japonii. Wówczas artyści tradycyjni przeżywali kryzys, ponieważ stracili mecenasów wraz z zubożeniem się arystokratów, klasztorów buddyjskich oraz wraz z utratą władzy i majątków przez feudalnych książąt i podległych im samurajów.

W rezultacie  modernizacji w pierwszych latach Meiji wytwory dawnej sztuki straciły na wartości. Po prostu traktowane były jako przeżytek minionej epoki.  A kiedy świątynie i klasztory buddyjskie pozbawione zostały dominującej w społeczeństwie pozycji, doszło nawet do wyzbywania się przedmiotów kultu, posągów i figurek. (czas haibutsu kishaku).  Wiele cennych dzieł sztuki uległo zniszczeniu lub sprzedaży również za granicę za bezcen jako bezwartościowe starocie, ponieważ symbolizowały znienawidzony reżym. Z tego też powodu tysiące cennych zabytków trafiło do kolekcjonerów europejskich i amerykańskich, również polskich, m.in. do Feliksa Jasieńskiego (1861-1929), który przyjął pseudonim Manggha, od księgi rysunków Katsushiki Hokusaia. Jego zbiory znajdują się w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie.

Powrót do tradycji. Powstanie stylu nihonga

Jednak mimo fascynacji zachodnią nauka i sztuką, już w 1879 roku Sano Tsunetami (1823-1902), inicjator kilku ważnych instytucji (Muzeum Narodowe, Czerwony Krzyż), założył Ryūchikai („towarzystwo stawu smoka”), przekształcone w Japońskie Towarzystwo Sztuk Pięknych. zajmujące się ochroną japońskiej sztuki tradycyjnej. Dzięki temu sztuka narodowa zaczyna być doceniana w okresie umacniania się tendencji nacjonalistycznych końca XIX w. Tę nową tendencję popierali również Ernest Fenollosa (1853-1908) i Okakura Tenshin (1862-1913), którzy otrzymali zlecenie napisania broszury nt. historii sztuki na potrzeby wystaw zagranicznych. I tak powstał pierwszy zarys historii sztuki japońskiej, który stał się podstawą późniejszych, współczesnych podręczników. Mimo tych tendencji narodowych, Japończycy poznają również malarstwo impresjonistyczne, które wywiera wpływ na malarzy młodego pokolenia.

Wówczas Okakura Tenshin (Kakuzō) – razem z malarzem Yokoyamą Taikanem –  zakłada Instytut Sztuki Japońskiej (Nihon Bijutsuin), inicjujący styl „malarstwa japońskiego” (nihonga). Natomiast Takeuchi Seihō (1864-1942) –  po studiach odbytych w Europie – maluje już w nowym stylu narodowym.

I tak w 1907 roku decyzją rządu zorganizowano wystawę znaną jako Bunten, podzieloną na działy nihonga (malarstwo japońskie), yōga (malarstwo w stylu  europejskim) i rzeźbę. W ten sposób na jednej wystawie znaleźli się twórcy nowej japońskiej tradycji i naśladowcy malarstwa zachodniego, a japońskie malarstwo w XX wieku zaczęto dzielić na dwa główne nurty, tzn. nihonga (obrazy japońskie) i yōga („zachodnie obrazy”  – termin yōga oznacza również kino zachodnie), chociaż nie obumiera styl malarstwa tuszowego, mającego źródła w Chinach. Najlepszym przykładem takiego tradycjonalisty był Tomioka Tessai (1837-1924), określany jako  „ostatni wielki twórca szkoły nanga”. Był to artysta o szerokim wykształceniu klasycznym w dziedzinach filozofii, poezji i malarstwa. Był nadwornym malarzem cesarza Meiji, pozostał więc wierny tematom i technikom tradycyjnym malarstwa tuszowego.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019