W stronę Japonii – Militarny aspekt wychowania (część 16)

05.10.2017 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

A jednak negatywnym aspektem ówczesnego systemu kształcenia były militarne rygory, zwłaszcza w liceach pedagogicznych, kształcących nauczycieli, a następnie od 1925 roku szkolenie wojskowe1).

 

Należy pamiętać również i o tym, że od XIX wieku  rząd Meiji przywiązywał dużą wagę do wpajania dzieciom ideologii państwowej, opartej na moralności konfucjańskiej i sintoistycznej, aby przeciwstawić się myśli liberalnej i demokratycznej. Dlatego na początkowym etapie kształcenia zalecono posługiwanie się podręcznikiem „Podstawy nauki dla chłopców” (Yōgaku kōyō, 1882), którego autorem był konfucjanista Motoda Eifu (Nagazane)2).

Traktując cele kształcenia jako identyczne z celami państwa, minister edukacji Mori Arinori określił system szkolnictwa w dekretach  (Gakkō-rei ,1886). obejmujących postanowienia o powołaniu szkół pedagogicznych, szkół średnich i szkół podstawowych oraz Cesarskiego Uniwersytetu Tokijskiego3), który miał za zadanie kształcić kadry urzędników i prowadzić badania potrzebne państwu. Szkoły pedagogiczne miały przygotowywać kadry nauczycielskie, wzorując się na etyce wpajanej żołnierzom.

Szkołę średnią podzielono na „wyższe szkoły średnie” i „zwykłe szkoły średnie”4), podobnie podzielono szkoły podstawowe („wyższe” i  „zwykłe”). Obowiązek szkolny z trzech lat przedłużono do czterech. Wraz z dekretami o szkolnictwie wydano rozporządzenia o systemie zatwierdzania podręczników. Obowiązkową naukę w 1907 r. przedłużono do 6 lat. W 1911 r. obowiązkowym kształceniem objęto ok. 98 proc. dzieci5).

Kształcenie dziewcząt

Początkowo, tzn. w pierwszym dziesięcioleciu Meiji, niewiele dziewcząt było objętych kształceniem. Dopiero w 1899 r. wydano dekret o kształceniu kobiet6). Od tego czasu powstawały szkoły dla dziewcząt. W 1900 r. Tsuda Umeko założyła Żeńską Szkołę Języka Angielskiego, późniejszy uniwersytet Tsudajuku Daigaku, a w 1901 r. Naruse Jinzō założył Japońską Żeńską Szkołę Wyższą, które nie były jeszcze uczelniami wyższymi. Na rozwój szkolnictwa wyższego dla kobiet trzeba było czekać do okresu Taishō, czyli  lat 1912-1926.

Szkoły prywatne

Szybko rozwijała się sieć szkół prywatnych, nie przywiązujących tak dużej wagi do propaństwowej edukacji, co miało pewien wpływ na działania rządu, który wydał dekrety o założeniu szkół średniego i wyższego poziomu kształcenia, mając na względzie rywalizację z prywatnymi. Niektóre szkoły prywatne wniosły duży wkład również w rozwój żeńskiego szkolnictwa wyższego, a przede wszystkim przyczyniły się do upowszechnienia nauk zachodnich.

I tak w Seikōkai Rikkyō Gakkō (Szkoła Kościoła Anglikańskiego, 1874) nauczano języka angielskiego i Biblii, ale z czasem szkoła ta rozwinęła się i zyskała uprawnienia szkoły wyższej. Obecnie jest Uniwersytetem Rikkyō. Natomiast kształcąca w duchu chrześcijańskim Dōshisha Eigakkō (‘Szkoła Języka Angielskiego Stowarzyszenia Jednakowych Pragnień’,  1875) dała początek Uniwersytetowi Dōshisha (1920), a Tōkyō Hōgakusha (Tokijskie Towarzystwo Prawników, 1880) jest dziś Uniwersytetem Hōsei (1920). Z kolei Meiji Hōritsu Gakkō (Prawnicza Szkoła Meiji, 1881) jest prekursorem Uniwersytetu Meiji (1920), a Tōkyō Senmon Gakkō (Tokijska Szkoła Specjalna,1882), kształcąca w duchu liberalizmu, stała się Uniwersytetem Waseda (1920). Każda ze szkół prywatnych wyróżniała się indywidualnym charakterem i wnosiła poważny wkład do rozwoju edukacji zarówno chłopców, jak i dziewcząt.

Należy przypomnieć, że Cesarski Reskrypt o Edukacji7). ogłoszony w 1890 roku po promulgowaniu konstytucji cesarskiej, stał się fundamentem narodowej edukacji. Projekt tego reskryptu opracowali Motoda Eifu i Inoue Kowashi, którzy odwoływali się do nauk Mito8), szanowanych w czasach nowożytnych cnót konfucjańskich. Sens tego tekstu w następnym roku wyłożył Inoue Tetsujirō w Chokugo engi (Komentarz do Cesarskiego Reskryptu). I tak wraz z upływem lat dodawano wyjaśnienia, akcentując aspekty propaństwowe i militarystyczne, i wpajano je studentom, uczniom i przedszkolakom przy każdej możliwej okazji9).

Od 1945 roku system szkolnictwa oparto na wzorach amerykańskich (6 klas szkoły podstawowej – 3 lata gimnazjum, 3 lata liceum). Wprowadzono więc 9-letnie kształcenie obowiązkowe, trzyletnie licea i czteroletnie studia licencjackie. W treści nauczania stosowano się do ustaleń zgodnych z pacyfistyczną i demokratyczną konstytucją.

Nauka w Japonii powojennej

Na początku Meiji Japończycy zapoznawali się z nauką francuską, angielską i amerykańską. Kształceni też byli znawcy języka rosyjskiego (np. słynny pisarza Futabatei Shimei, twórca pierwszej nowoczesnej powieści.)  Od końca lat 70.  XIX w. naukowcy i studenci, związani z rządem i  biurokracją, ulegli wpływom nauki niemieckiej, która w latach 80-90. XIX wieku stanowiła główne źródło inspiracji. Języka niemieckiego uczyli się studenci medycyny.

Należy pamiętać, że rozwój współczesnych nauk przyrodniczych rozpoczął się w Japonii już w drugiej połowie epoki Edo. Była to głównie zachodnia medycyna, jak też teoria i praktyka artylerii oraz taktyki wojskowej. Od Restauracji Meiji – w związku z nadrzędnymi celami budowy „bogatego kraju i silnej armii” oraz rozwoju przemysłu – rząd starał się, by jak najszybciej Japończycy zapoznali się z nauką i techniką europejską. Do roku 1880 w Japonii – na zaproszenie rządowe – pracowało wielu ekspertów-obcokrajowców (co najmniej 500), a w latach 90. XIX w. oryginalne badania prowadzili już rodzimi uczeni, którzy rozwijali szybko nauki związane z potrzebami wojska. Opóźnił się natomiast postęp w naukach społecznych i humanistycznych10).  Natomiast Japończycy wnieśli duży wkład do nauk fizycznych, chemicznych i medycznych. I mogą się poszczycić ponad 20 Nagrodami Nobla.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Kadowaki, Shin nihonshi, s. 392.
2. Kadowaki Teiji, op. cit., s. 361.
3.Nazwy poszczególnych dekretów są następujące:Teikoku daigaku-rei, Shihan gakkō-rei, Chūgakkō-rei, Shōgakkō-rei.
4.jinjō chūgaku – zwykłe szkoły średnie, utworzone wraz z wyższymi szkołami średnimi dla chłopców
5.Kadowaki, op.cit., s. 361.
6.kōtō jogaku-rei (Dekret o szkołach żeńskich wyższego stopnia), w zasadzie czteroletnich.
7.Kyōiku chokugo教育勅語 – Reskrypt cesarski o wychowaniu, zob. Ewa Pałasz-Rutkowska, Cesarz Meiji (1852-1912). Wizerunek władcy w modernizowanej Japonii, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2012,  s.471.
8.Studia nad historią Japonii i religią sinto prowadzone w dominium Mito w okresie nowożytnym
9.Kadowaki, op.cit., s.361.
10.Kadowaki Teiji, op. cit., s. 362.