W stronę Japonii. Międzynarodowe sympozjum nt. sztuki użytkowej. Część 56.

30.10.2019 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Jak dużą wagę przywiązuje się w Japonii do kultywowania tradycyjnej sztuki użytkowej, świadczy m.in. organizacja konferencji międzynarodowej w Kioto, poświęconej temu tematowi. Mimo że minęło ponad 10 lat od tego naukowego wydarzenia, warto je przypomnieć, ponieważ pozwoli to poświęcić nieco uwagi perspektywom rozwoju rzemiosła artystycznego w Japonii.

 

Pięciodniową debatę nad tradycyjną sztuką i rzemiosłem w 21 wieku przeprowadziło Międzynarodowe Centrum Badań nad Kulturą Japońską w Kioto (8-12 listopada 2005), to znaczy w miejscu sąsiadującym z zabytkami starej stolicy Heian.

Sympozjum pod nazwą „Nihon no dentō kōgei saikō. Soto kara mita kōgei no shōrai to sono kanōsei” (Tradycyjna japońska sztuka i rzemiosło w XXI wieku. Rozważania nad przyszłością z perspektywy międzynarodowej) było rezultatem trzyletnich badań nad japońską sztuką rzemieślniczą powstającą głównie w rejonie Kioto. Badania prowadził zespół złożony z historyków sztuki, artystów i rzemieślników, których zadaniem była ocena stanu obecnego japońskiej sztuki rzemieślniczej, głównie tradycyjnej,  i jej możliwości rozwoju w przyszłości.

W sympozjum brali również udział japoniści z zagranicy, którzy mogli oceniać japońskie rzemiosło z zewnątrz, tzn. z punktu widzenia europejskiego, amerykańskiego, indonezyjskiego czy nawet polskiego.

Wyniki konferencyjnych prezentacji opublikowano w obszernym tomie, stanowiącym nieocenione źródło dla studentów i badaczy tradycyjnego rzemiosła we współczesności.

We wstępnym artykule tej publikacji profesor Inaga Shigemi stwierdził, ze stara tysiącletnia stolica Kioto może być dumna z licznych dziedzin rzemiosła, takich jak ceramika, farbowanie jedwabiu, tkactwo, laka, wachlarze, jak też oryginalne słodycze. Ale z drugiej strony jej wielowiekowa tradycja stoi w obliczu drastycznych zmian – stwierdził Inaga. Po prostu, dał do zrozumienia, że jej przyszłość jest niepewna z  powodu braku surowców, jak też z powodu rozpadu mistrzowskich zespołów i trudności kształcenia ich następców.

Na tę sytuację mają wpływ również zmiany zachodzące w systemie rynkowym i w upodobaniach konsumenckich, które utrudniają kontynuowanie tradycyjnych technik i przekazywanie ich dla przyszłych pokoleń. Uważa się nawet, że nie tylko w ilości, ale też i w jakości   następuje schyłek w dziedzinie sztuk tradycyjnych

Dlatego też zdecydowano podjąć badania tradycyjnych technik, by stwierdzić, czy ich kontynuacja i rozwój jest możliwy. A po drugie, zdecydowano podjąć interdyscyplinarne badania nad łańcuchem technik, i ich cyrkulacji na rynku, jak i badania socjologiczne nad zwyczajami handlowymi zespołów rodzinnych, jak też środków administracyjnych i ich ewentualnych modyfikacji na przestrzeni wieków.

Starano się też wyjaśnić – w kontekście interkulturalnym –  transformacje sztuki i rzemiosła, jakie musiały zajść w okresie modernizacji kraju, rozpoczętej w połowie XIX wieku.

Okazało się, że tzw. „tradycja kiotyjska” jest w mniejszym stopniu kontynuacją niż rezultatem braku ciągłości, a w konsekwencji stała się efektem tzw. „wynalezionej tradycji” (invention of a tradition), doświadczanej z konieczności sprostania zachodniej modernizacji i rywalizacji. W tej sytuacji konieczne było prowadzenie studiów porównawczych nad kiotyjską tradycją i innymi rodzimymi wytworami, jak też nad rywalizacją z odpowiednikami zagranicznymi,

Uznano, że prawda o tradycji musi być wyjaśniana również w konfrontacji z ruchem awangardowym, odrzucającym tradycję. Badano więc wartości i granice tej binarnej opozycji i konwencjonalnych dyferencjacji sztuk pięknych versus sztuk rzemieślniczych, wytworów ręcznych i mechanicznych, wykonywanych w warsztatach i w przedsiębiorstwach. Dlatego do zespołu zaproszono przedstawicieli artystów i rzemieślników oraz osoby zajmujące się administrowaniem i promocją tradycyjnej sztuki rzemieślniczej. Włączono również specjalistów z zagranicy, aby zyskać opinie z zewnątrz.

Sympozjum podzielono na siedem paneli o następujących tematach.

  1. Nowe odkrycia i sposoby patrzenia na japońskie rzemiosło.
  2. Zmieniająca się percepcja tradycyjnych japońskich sztuk i rzemiosła.
  3. Estetyczne koncepcje we współczesności – rozważania w odniesieniu do Chin, Korei i współczesnej Europy.
  4. Sztuki piękne i rzemiosło oraz wzornictwo. Ich możliwości w przyszłości,

  5.Ponowne odkrycia i rekonfiguracje tradycji. Przedwojenne i powojenne tendencje w sztukach i rzemiosłach

 6 Techniki i mistrzostwo iemoto.  Mistrzowie, artyści / przedsiębiorcy w obliczu rozpadu status quo.

W nazwie tego panelu występuje termin IEMOTO (‘założyciel rodu’, ‘podstawa rodu’), charakterystyczny dla japońskiego systemu (seido) dziedziczności w obszarze sztuk i rzemiosł tradycyjnych. Zatem iemoto najczęściej oznacza założyciela lub aktualnego wielkiego mistrza danej tradycyjnej szkoły artystycznej, takiej jak np. ceremonia herbaty, ikebana czy kaligrafia, teatr nō, muzyka i taniec tradycyjny, jak również sztuki walki. W tym systemie obowiązuje struktura hierarchiczna, w której iemoto – wielki mistrz – cieszy się niekwestionowanym autorytetem. Jest on też spadkobiercą najważniejszych tajemnic reprezentowanej sztuki, odziedziczonych po poprzednim iemoto. Takim  Wielkim Mistrzem w ceremonii herbaty jest Genshitsu Sen, 15. Mistrz w Szkole Urasenke.

  1. Przyszłość ręcznego rzemiosła. Możliwości radzenia sobie z kryzysem

W końcowych uwagach  Henry D. Smith II, historyk z Uniwersytetu Columbia, nie próbował nawet mówić o przyszłości japońskiego rzemiosła artystycznego. Przyznał tylko, że jest zafascynowany zmieniającym się znaczeniem i funkcją rzemiosła (craft) we współczesnej Japonii i skomplikowanymi historycznymi trajektoriami takich tradycyjnych rzemiosł w Kioto, jak tekstylia, ceramika, laka, omawianych podczas tego sympozjum. Poczuł się jednak zaniepokojony licznymi wyzwaniami, z jakimi w wieku XXI muszą się zmierzyć twórcy cenionych rzeczy.   .

 A na zakończenie Henry D. Smith II stwierdził, że te „rzeczy” mają swoje życie: są tworzone, żyją w ludzkich rękach, ustawicznie zmieniają kontekst, ponieważ przechodzą z rąk do rąk, chorują, starzeją się i umierają. A ich życie jest tak samo ważne jak życie ludzi, których los krzyżuje się z nimi.(op.cit.s.442). W ten sposób wyraził japoński stosunek do rzeczy, które im służą. Są dla nich tym cenniejsze, im dłużej służyły minionym pokoleniom.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019