W stronę Japonii. Literatura: Tragiczny i kultowy Dazai Osamu. Początki literatury powojennej (część 24)

22.01.2018 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Dazai Osamu przed śmiercią samobójczą (1948) opublikował pisaną podczas wojny Pandora no hako (Puszka Pandory, 1944) oraz Zmierzch (Shayō, 1947) i Ningen shikkaku (Utrata człowieczeństwa, 1948, w polskim tłumaczeniu pt. Zatracenie)1). W obu powojennych powieściach wyraził nastrój rozpaczy i braku nadziei.. I głównie dzięki tym utworom stał się dla Japończyków pisarzem kultowym, którego narracje trafiały wprost do serc czytelników powojennych. A przecież jest też autorem wybitnych opowiadań opublikowanych w tomie Bannen (Ostatnie lata, 1936), Fugaku hyakkei (Sto  widoków Fuji, 1939), jak też powieści epistolarnej „Puszka  Pandory”, w której bohater pragnie odkryć drogę do nadziei.

 

Bohaterka Zmierzchu, Kazuko sprzedała dom w Tokio i wraz z matką przeniosła się na Półwysep Izu. Ojciec już nie żył, a jej arystokratyczna rodzina straciła majątek i wpływy. Kazuko rozumie, że osiągnięty w nowym domu spokój jest pozorny, a wokół niej pogłębia się złowieszczy cień. Oto pewnego dnia dowiaduje się, że jej młodszy brat przeżył wojnę i wraca do domu, by wkrótce znów wyjechać do Tokio. W jego pokoju znajduje pamiętnik z czasu studiów, w którym brat opisał swe cierpienia i gniew młodego literata i narkomana, który stal się udręką dla siostry. Czytając wyznania brata, Kazuko przypomina sobie, co robiła w tym czasie. I tak się rozwija główny wątek fabularny tej powieści. Mimo że w powieści występują cztery postaci, każda z nich reprezentuje myśli i zachowania autora, który przedstawia proces degradacji wartości, zachodzący wraz z upadkiem jego arystokratycznej klasy podczas powojennego chaosu.

Szkoła Powojenna i Trzecie Nowe  Pokolenie

Kapitulacja Japonii oznaczała także wyzwolenie Japończyków spod opresji własnej armii i policji, jak również odrodzenie życia literackiego. Na łamach wznowionych czasopism znów pojawiły się nazwiska  starszych, cenionych i oczekiwanych pisarzy: Nagai Kafū,  Ibuse Masuji,  Kawabata Yasunari, Shiga Naoya… Wtedy Tanizaki wydał trzy tomy swej najdłuższej, pisanej podczas wojny,  powieści Sasameyuki (Drobny śnieg, 1948)2).

Jednak po wojnie najwcześniej rozpoczęli publikować pisarze szkoły tzw. buraiha (‘szkoła dekadentów’), inaczej zwanej shingesakuha („szkoła nowej twórczości rozrywkowej”), a mianowicie Dazai Osamu, Sakaguchi Ango (Darakuron – Rozważania o dekadencji), Ishikawa Jun (Yakiato no Iesu – Jezus na pogorzelisku), którzy najmocniej wyrazili nastrój rozpaczy Japończyków. Natomiast pisarze kontynuujący idee nurtu proletariackiego stworzyli szkołę literatury demokratycznej (Miyamoto Yuriko, Nakano Shigeharu).

W opozycji do nich moderniści mieli wpływ na powstanie „szkoły powojennej” (sengoha), do której należeli m.in. Noma Hiroshi, autor Strefy próżni, Ōoka Shōhei – Ogni polnych3), Takeda Taijun, Umezaki Haruo, Shiina Rinzō, Haniya Yutaka, jak również Shimao Toshio (1917-1986), oraz najbardziej znani, to znaczy Abe Kōbō (1924-1993), autor Kobiety z wydm, i Mishima Yukio (1925-1970), autor Wyznania maskiZłotej pagody4).

Centralną postacią literatury powojennej staje się – dzięki Literackiej Nagrodzie Nobla (1968) – tradycjonalista Kawabata Yasunari (1899-1972), którego talent i sławę utwierdziły Tysiąc żurawi (1949), Głos góry (1954 i Śpiące piękności (1960)5).

Po  dwu pokoleniach „szkoły powojennej”, tzn. w latach  sześćdziesiątych, następuje zmiana: zanika powoli zainteresowanie problemami odpowiedzialności za wojnę, zdrady ideowej, miejsca jednostki w społeczeństwie, związku literatury i polityki, czy polityki i seksu. Maleje też zainteresowanie filozofią marksistowską i egzystencjalną. W najnowszej twórczości po wojnie koreańskiej (1950-1953) pisarze przywiązują większą wagę do opisu życia codziennego, współczesnego lub minionych czasów wojennych. Taką zmianę obserwujemy w twórczości pisarzy: Yasuoka Shōtarō, Yoshiyuki Junnosuke,  Kojima Nobuo, Sono Ayako, Shimao Toshio, Shōno Junzō i Endō Shūsaku.

Dużą sławą cieszył się głównie Endō, również w Polsce, ale nie z powodu uznania dla powieści obyczajowych lecz raczej historycznych, takich jak Milczenie (Chinmoku, 1966) czy Samuraj (Samurai, 1980), przedstawiających losy chrześcijan w Japonii, oraz duchowe konflikty współczesnych Japończyków (Głęboka rzeka6), m.in. „świadomość Japończyków bez Boga”, tzn. lekarzy, którzy wykonywali eksperymenty na żywych jeńcach amerykańskich na terenie Cesarskiego Uniwersytetu Kiusiu (Morze i trucizna).

Niemal równocześnie, w latach 1950. błyskotliwą karierę robią Ishihara Shintarō (Taiyō no kisetsu – Pora słońca, 1955), Ōe Kenzaburō (Zdobycz, 19587); Sprawa osobista, 1964), Kaikō Ken/Takeshi (Japońska opera za trzy grosze, 1959)8), Kita Morio (1927-2011, Yoru no kiri no sumi de – W kącie za nocną mgłą, 1960. Nire-ke no hitobito (Ludzie z rodu Nire, 1964 )9). Zarówno Shintarō, jak i Ōe i Kaikō dzięki Nagrodzie Akutagawy stali się gwiazdorami, podobnie jak aktorzy filmowi.

Codzienność pokolenia introwertyków

W latach siedemdziesiątych krytycy zwracają uwagę na pisarzy, którzy z dużą nieufnością odnoszą się do polityki i ideologii. Łączy ich tematyka życia codziennego, przedstawianego z punktu widzenia introwertyków (naikō no sedai). Są to: Furui Yoshikichi (ur. 1937), Kuroi Senji (ur. 1932)10), Sakagami Hiroshi (ur. 1936).

Temat codzienności nie był nowością w latach siedemdziesiątych. Wcześniej w powojennej literaturze życie codzienne po mistrzowsku opisywał Shōno Junzō (1921-2009). Również w twórczości „trzeciego nowego pokolenia” koncentrowano się na opisie zdarzeń codziennych. Natomiast introwertycy szczegółom życia codziennego nadawali nowe znaczenie, często symboliczne. Na przykład w twórczości Furui Yoshikichiego do „codzienności” należy również warstwa życia duchowego, najczęściej bohaterek przesiadujących samotnie w mieszkaniach nowej dzielnicy mieszkaniowej – bezsilnych wobec upływu czasu.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Dazai Osamu,  Zmierzch, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2001, tłum. Mikołaj Melanowicz: Zatracenie, tłum. Henryk Lipszyc, Czytelnik, 2015.
2.Amerykańskie wydanie Sasameyyuki nosi tytuł The Makioka Sisters  w tłumaczeniu  Edwarda Seidenstickera z roku 1958.
3.W Polsce  Strefę próżni Nomy wydano w 1957, a Ognie polne  Ōoki w  1959   roku.
4.Mishima Yukio, Złota Pagoda [Kinkakuji], przekł. Anna Zielińska-Elliott,  Wilga. 1997.
5.Zob. Kawabata Yasunari, Tysiąc żurawi  Śpiące piękności, przekł. Mikołaj Melanowicz, PIW, 1987.
6.Endō Shūsaku, Samuraj, Instytut Wydawniczy PAX, przełożył Mikołaj Melanowicz, 1987; Głęboka rzeka, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA, 1996, przełożył. Mikołaj Melanowicz. Wcześniej nakładem PAX-u w przekładzie Izabelli Denysenko ukazały się Milczenie (1971), Morze i trucizna (1974) i Szaleniec?( 1976).
7.Zob. Cień wschodzącego słońca. Opowiadania, w przekładzie Mikołaja Melanowicza, Książka i  Wiedza, 1972
8.Zob. Kaikō Takeshi, Żołnierska zapłata (Heishi no hoshū), przekł. Mikolaj Melanowicz, w: Tydzień świętego mozołu, opowiadania japońskie 1945-1975, PIW, 1986.
9.Zob. Kita Morio,  Na grzbiecie górskim (Iwaone nite), przeł.  Hanna Zamyłka, w: Tydzień świętego mozołu, op. cit.
10.Kuroi Senji, Tydzień świetego mozołu (Seisangyō shūkan), przeł. Andrzej Nowak, w: Tydzień ś1)ietego mozołu…, op.cit.

Przeczytaj również