W stronę Japonii. Literatura: Powieść w okresie wysokiego wzrostu gospodarczego (część 26)

24.01.2018 6 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Czas wysokiego wzrostu gospodarczego (ok. 10 procentowy wzrost GNP) przypada na lata 1954-1973, tzn. za rządów premiera Hatoyamy Ichirō z Japońskiej Partii Demokratycznej i rządów premiera Tanaki Kakueia z Partii Liberalno-Demokratycznej. Wtedy dużą sławą cieszyli się mistrzowie literatury, raczej tradycjonaliści, tacy jak Tanizaki, który wydał Kagi (Klucz, 1956) i Dziennik szalonego starca (1962) i Kawabata, wówczas ceniony za Śpiące piękności (1961)1)Koto (Stara stolica,1962). Na ten czas przypada również publikacja Czarnego deszczu (1966) Ibuse Masujiego2), wstrząsającego obrazu tragedii mieszkańców Hirosimy.

 

Centralną postacią awangardowej literatury był wówczas Abe Kōbō (1924-1993) dzięki powieściom Kobieta z wydm (1962)3), Tanin no kao (Obca twarz, 1964), Moetsukita chizu (Spalona mapa, 1967). Sławą dorównywał mu Ōe Kenzaburō (ur. 1935), który głęboko wzruszał czytelników czytających jego Sprawę osobista (1964), Futbol ery Mannen (1967)4), Kōzui wa waga tamashii ni oyobi (Powódź sięga mej duszy, 1973).

Również powieści historyczne Inoue Yasushiego (1907-1991) przedstawiające wydarzenia nie tylko z Wysp Japońskich, lecz także z sąsiadujących krajów Azji Wschodniej, cieszyły się dużą popularnością (Tenpyō no iraka – Dachówki ery Tenpyō, 1954; Tunghuang, 1959; Loulan, 19595); Oroshiyakoku  suimutan – Sny o Rosji, 1968).

W 1968 roku Kawabata otrzymał Nagrodę Nobla, dwa lata później Mishima w garnizonie Wojsk Samoobrony w Ichigaya popełnił samobójstwo 25 listopada 1970 roku.  Tę datę nosi ostatnia strona tetralogii Hōjō no umi (Płodne morze), imponujący cykl czterech powieści: Haru no umi (Wiosenny śnieg), Homba (Galopujące konie), Akatsuki no tera (Świątynia Świtu) i Tennin gosui (Upadek anioła), w których Mishima reaktywuje przeszłość Japonii – rozpoczynając od motywu wojny japońsko-rosyjskiej, kończąc jednak mgławicową wizją prosperity czasu pokoju6).

Pośród wielu osiągnięć tego okresu rozkwitu kultury warto wyróżnić wydarzenie ważne dla ciągłości rozwoju literatury, a mianowicie otwarcie w Tokio w 1967 roku Muzeum Japońskiej Literatury Współczesnej (Nihon Kindai Bungakukan) w Komabie jako ośrodka gromadzącego i badającego materiały źródłowe z zakresu literatury współczesnej (pierwszymi dyrektorami w okresie wstępnych przygotowań byli Takami Jun,1963-1965, i Itō Sei, 1965-1969).

W tym czasie pisarze Szkoły Powojennej publikują najważniejsze dzieła: Shimao Toshio – Shi no toge (Kolce śmierci, 1960), Umezaki Haruo – Genka (Zjawa,1965), Shiina Rinzō – Chōekinin no kokuhatsu (Oskarżenie skazańca, 1969), Takeda Taijun – Fuji (Góra Fuji, 1971), Ōoka Shōhei –  Reite senki (Kronika bitwy o Leyte, 1971), Fukunaga Takehiko –  Shi no shima (Wyspa śmierci, 1971), Hotta Yoshie – Hōjōki shiki (Prywatne zapiski na temat Hōjōki, 1971), Nakamura Shin’ichirō –  Rai San’yō to sono jidai (Rai i jego epoka, 1971), Noma Hiroshi – Seinen no wa (Krąg młodzieży, 1971), Katō Shūichi – Nihon bungakushi josetsu (Wstęp do historii japońskiej literatury, 1975).

Odnotujmy jeszcze, że na przełomie lat 1970. odeszli: Mishima, Kawabata, jak również Hirotsu Kazuo, Itō Sei, Shiga Naoya, Takahashi Kazumi. I wtedy wykiełkowało pokolenie introwertyków, penetrujące głębiej życie psychiczne bohaterów. Reprezentują je: Furui Yoshikichi, Gotō Meisei, Kuroi Senji, Hino Keizō, Sakagami Hiroshi.

Warto również odnotować, że w 1970 roku Ishimure Michiko  (ur.1927) w powieści Kūkai jōdo.Waga mminamata byō (Świat cierpienia na Czystej Ziemi. Nasza choroba mina mata, 1969) oskarżyła państwo o dopuszczenie do pojawienia się choroby minamata, spowodowanej przez zatrute środowisko. Natomiast Hayashi Kyōko (ur. 1930) w Matsuri no ba (Miejsce święta, 1975) przypomniała tragedię Nagasaki, pisząc o ranach po bombie atomowej, noszonych przez bohaterki wiele lat.

Duże poruszenie w mediach i dyskusję polityków nad brakiem przygotowania społeczeństwa do opieki nad dużą liczbą starych ludzi wywołała powieść Aoriyoshi Sawako (1931-1984) pt. Kōkotsu no hito (1972)7), poświęcona opiece synowej nad zdziecinniałym  teściem. Hart ducha kobiety – ale żyjącej co najmniej pół wieku wcześniej – przedstawiła również inna pisarka, a mianowicie Enchi Fumiko (1905-1986) w powieści Onnazaka (Droga kobiety, 1957)8).

Należy wspomnieć również, że w tym czasie krytyk literacki Kobayashi Hideo (1902-1983) skończył wielkie dzieło na temat wybitnego uczonego z XVIII wieku pt. Motoori Norinaga (1972). A w 1974 roku krytyk Etō Jun (1932-1999), znany jako autor obszernej monografii na temat Natsumego Sōsekiego, rozpoczął polemikę, krytykując takich pisarzy, jak Tsuji Kunio, Kaga Otohiko, Maruya  Saiichi  (fuoni ronsō).

Shimada Masahiko (1961), zaliczający siebie do lewicy (sayoku), jako chorąży nowej generacji debiutuje powieścią pt. Yasashii sayoku no tame no kiyūkyoku (Divertimento dla łagodnej lewicy, 1983), a następnie wydaje Muyū ōkoku no tame no ongaku (Muzyka dla królestwa somnambulików, 1984), Yumetsukai (Posłaniec snów, 1989). Sławę przynosi mu Jiyū shikei (Wyrok śmierci na życzenie, 1999)9).

Yamada Eimi (ur.1959) za Beddo taimu aizu (Oczy mojego kochanka, 1985)10) została nominowana do Nagrody Akutagawy, a Nagrodę Naokiego otrzymała za Sōru myūjikku rabaazu onrii (Soul Music Lovers Only, 1987).

Yoshimoto Banana (ur.1964) w utworach Kuchnia (1988)11), TUGUMI (imię bohaterki, 1989), Amrita (Nieśmiertelność,1994) wyraża szczerą wrażliwość współczesnych, samotnych bohaterek, boleśnie przezywających pustkę po stracie ukochanej osoby.

W 1988 roku utworzono Nagrodę Mishimy Yukio, która miałaby rywalizować z Nagrodą Akutagawy. Otrzymuje ją Takahashi Gen’ichirō (ur. 1951) za postmodernistyczną powieść Yūga de kanshōteki na nihon yakyū (Japoński baseball, elegancki i sentymentalny, 1988). Na kilka języków przetłumaczono jego Sayōnara, gyangutachi (Do widzenia, gangsterzy, 1982).

W tym okresie dobrobytu, gdy o Japonii pisano, że jest Number One (zob. Ezra Vogel, Japan as Number One, 1979) Murakami Haruki buduje wizję oryginalnego dystopijnego świata w powieści Koniec świata i hard-boiled wonderland (1985)12) w której rozdwojony  narrator – w dwu równolegle prowadzonych nurtach narracji  – staje się narzędziem w wojnie między tajnymi organizacjami o panowanie nad zasobami informacji. Przedstawia swój kraj w tonacji raczej mrocznej. Ale odnosi sukces literacki, a publikując Tańcz, tańcz, tańcz (1988) i Las norweski (1987) – również wielki sukces komercyjny[13].

W Japonii zasłynął również Murakami Ryū (ur. 1952), publikując w 1987 roku powieść 69  sixty nine, w której wykorzystał zdarzenia z roku 1969, gdy uczył się w liceum – w mieście portowym Sasebo – i brał udział w blokadzie szkoły, protestując przeciw wojnie wietnamskiej, za co został ukarany zawieszeniem w prawach ucznia.

W tym też czasie zaciera się granica między literaturą czystą i popularną, masową.    Wówczas chętnie czytane są powieści sensacyjne Matsumoto Seichō (1909-1992), powieści i eseje historyczne Shiby Ryōtarō (1923-1996), opowiadania i powieści pisarzy SF: Hoshi Shin’ichiego (1926-1997) i  Itsuki Hiroyukiego (ur. 1932).

Należy również odnotować, że w tym okresie Ōe Kenzaburō wydał M/T mori no fushigi no monogatari  (Dziwna opowieść lasu M/T, 1986), Natsukashii toshi e no tegami (Listy do niezapomnianych lat,1987), ale nie zdobył już zbyt wielu czytelników.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Tanizaki Jun’ichirō. Dziennik szalonego starca Niektórzy wolą pokrzywy, PIW, 1972;  Ulotny most snów (Yume no ukihashi), w: Tydzień świętego mozołu…, op. cit.; Kawabata  Yasunari, Tysiąc żurawi Śpiące piękności, PIW, 1987. Powieści obu autorów ukazaly się w przekładzie Mikołaja Melanowicza.
2.Ibuse Masuji, Czarny deszcz, przekł. Mikołaj Melanowicz, Książka i Wiedza, 1871.
3.Abe Kobo, Kobieta z wydm, przekł. Mikołaj Melanowicz, PIW, 1968, 1971,1975; Wydawnictwo Wilga 1993; Wydawnictwo Znak 2007. Zob. też  Schadzka, 1995,  Czwarta epoka,  1995,  Urwisko czasu 1998.
4.Ōe Kenzaburō, Futbol ery Manen, przeł. Mikołaj Melanowicz, PIW 1979; Wydawnictwo Wilga, 1994. Zob. też  tłum, z ang. Sprawa osobista, PIW; Zerwać paki, zabić dzieci, 2004.
5.Inoue Yasushi, Loulan, przekł.. Mikołaj Melanowicz, w: Tydzień świętego mozołuOpowiadania japońskie 1945-1975, PIW, 1986
6.Zob.Joanna Wolska-Lenarczyk, Epifania pustki. Wizja pieknej śmierci w Hōjō no Umi Yukio Mishimy (1925-01970), Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2014.
7.Sawako Ariyoshi, Lata mroku,  przekł.  Agnieszki Kozyry, Wydawnictwa uniwersytetu Warszawskiego, 2013. Słowo kōkotsu  sugeruje raczej fascynację, oczarowanie, ekstazę
8.Fumiko Enchi, Onnazaka Droga kobiety, przekł. Iwona Kordzińska-Nawrocka, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2013.
9.Zob. przekład  Barbary Słomki pt. Wyrok śmierci na życzenie, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2004.
10.Yamada Eimi, Oczy mojego kochanka, tłum. Anna Horikoshi, W.A.B., 2013.
11.Yoshimoto Banana, Kuchnia, przeł. Anna Zielińska-Elliott, PIW, 2004.
12.Haruki Murakami, Koniec świata i hard-boiled wonderland, tłum. Anna Horikoshi, Wilga, 1998; MUZA 2004. Wcześniej w Polsce ukazała się Przygoda z owcą w przekładzie Anny Zielińskiej-Elliott (Wilga, 1995, MUZA, 2003), która przetłumaczyła dla wydawnictwa MUZA większość dzieł tego pisarza, zarówno Kronikę ptaka nakręcacza, jak i 1Q84. Opublikowała również monografię pt. Haruki Murakami i aktorzy jego teatru wyobraźni (JAPONICA, 2015).

Przeczytaj również