W stronę Japonii. Literatura: modernizm i literatura proletariacka (część 22)

15.01.2018 3 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Po trzęsieniu ziemi w Tokio (1923)  narodziły się dwa nurty nowatorskie głoszące potrzebę swego rodzaju rewolucji – z jednej strony – artystycznej, a drugiej – społecznej i politycznej.

 

I wtedy uznanie krytyków zyskali nowi pisarze, m.in. Kawabata Yasunari (Tancerka z Izu,1926) Kraina śniegu,1935-1937)1) i Yokomitsu Riichi2), związani z czasopismem  „Bungei Jidai” („Epoka Literacka”). Pod wpływem awangardy europejskiej poszukiwali nowych środków wyrazu, przeciwstawiając się naturalistom. Ze względu na ich zmysłową ekspresje postrzeganego świata nazwano ich Nową Szkołą Sensualistów (Shinkankakuha) jako najbardziej reprezentatywną dla formacji modernistycznej.

Z drugiej strony w postawach i twórczości modernistów dostrzegano tendencję ucieczki od realnej rzeczywistości, jej społecznych i politycznych aspektów. Pamiętajmy, że z powodu faszystowskich represji po 1935 r. prawie wszyscy pisarze ograniczali się raczej do opisu spraw sobie bliskich, stanów ducha lub wydarzeń historycznych

Do modernistów, których łączyło m.in. występowanie przeciw literaturze proletariackiej, należało wielu pisarzy, m.in. Hori Tatsuo, Okamoto Kanoko, Itō Sei, Ishikawa Jun, Serizawa Kōjirō, jak też Ibuse Masuji.  W kręgu czasopism „Shi to Shiron („Poezja i Poetyka”) i „Shinryōdo” („Nowe Terytoria”) działalność prowadzili poeci Nishiwaki Junzaburō i Miyoshi Tatsuji.

Byli też tacy pisarze, jak Nagatsuka Takashi (1879-1915), czy Akita Ujaku (1883-1962), którzy zbliżyli się do ruchów ludowych. Jednak to dzięki literatom wywodzącym się ze środowisk robotniczych narodził się nurt proletariacki. Na początku, od 1921 roku centrum nowego ruchu było pismo „Tanemaku Hito” („Siewca”), następnie od 1924 roku – „Bungei Sensen” („Front Walki”). W tych kręgach obracali się tacy pisarze jak Fujimori Seikichi czy Hayama Yoshiki (1894-1945), autor Umi ni ikuru hitobito (Ludzie żyjący na morzu). Najbardziej cenionym pisarzem był Kobayashi Takiji (1903 -1933), autor Poławiaczy krabów (1929)3), którego w areszcie pobito do nieprzytomności za odmowę składania zeznań i wydania nazwisk działaczy robotniczych. Jego powieść o buntujących się robotnikach, wznowiona po 80 latach, stała się znów bestsellerem w okresie kryzysu tzw. straconej dekady na przełomie XX i XXI wieku.

W 1928 r. powstała Ogólnojapońska Liga Sztuki Proletariackiej  (NAPP), która wydała czasopismo „Senki” („Sztandar Walki”). Członkami byli m.in. Kobayashi Takiji (1903-1933) i Tokunaga Sunao (1899-1958), autor Taiyō no nai machi (Miasta bez słońca)4). W 1931 r. nastąpiło zjednoczenie ruchu artystów proletariackich i tak powstała Japońska Liga Kultury Proletariackiej (Nihon puroretaria bunka renmei, KOPP), lecz represje władzy wzmagały się z każdym dniem. W 1933 r. aresztowano Kobayashiego i zamęczono go na posterunku policji w Tsukiji. W następnym roku KOPP się rozpadł.

Literatura wojenna

W latach trzydziestych i czterdziestych publikowano tzw. literaturę wojenną, przedstawiającą najczęściej bezkrytycznie wydarzenia związane z działaniami zbrojnymi armii japońskiej w Chinach i na Pacyfiku.

Należy jednak stwierdzić, że wielu starszych pisarzy nadal pisało zgodnie ze swoimi przekonaniami dzieła, które ukazały się po zakończeniu wojny (np. Tanizaki Jun’ichirō, Nogami Yaeko, Nagai Kafū, Shimazaki Tōson, Shiga Naoya, Tokuda Shūsei). Utwory nie zawierające opozycyjnych wątków ideologicznych ukazywały się również w czasie wojny, np. szkice „Osiem widoków Tokio” (1941) i powieść historyczna „Wielki Minister Prawej Strony Sanetomo” (1943) Daizaia Osamu.

W miarę obiektywnymi kronikarzami wojny w Chinach byli Hino Ashihei (1907-1960) znany z opowiadania Mugi to heitai (Zboże i żołnierze), i Ishikawa Tatsuzō (1905-1985), autor Ikite iru heitai (Żywi żołnierze). Powstawały też dzienniki odzwierciedlające wydarzenia czasu wojny, m.in. tak wybitnych literatów jak Takami Jun (Takami Jun nikki) i Itō Sei  (Taiheiyō sensō no nikki).

W okresie wojny japońsko-chińskiej (od 1935 roku) i wojny na Pacyfiku (od 1941 roku) literatura została zubożona o nurt proletariacki, lewicowy i pacyfistyczny, a w wyniku ograniczeń  cenzuralnych zrodziła się tendencja zwana tenkō bungaku, rozumiana jako „literatura nawrócenia” lub „literatura zdrady” – w zależności od punktu widzenia. Termin wyrażał więc rezygnację z przekonań liberalnych lub lewicowych przez pisarzy i ich bohaterów literackich – wówczas dla policji oznaczało to nawrócenie, a dla lewicy było wyrzeczeniem się  ideałów, a więc wyrazem zdrady.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Kawabata Yasunari, Kraina śniegu, przeł. Wiesław Kotański, PIW, 1969.
2.Yokomitsu Riichi, Kochana, tłum. Monika Szychulska, w: Chrestomatia…, op.cit.
3.Takidżi Kobayaszi, Poławiacze krabów, Czytelnik, 1953.
4.W Polsce  opublikowano Ciche góry (1953) i Żegnaj żono (1964) Tokunagi.

Przeczytaj również