W stronę Japonii. Literatura: droga do nowoczesności (część 18)

16.11.2017 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Literatura japońska jest częścią dziedzictwa ludzkości, nazywanego literaturą światową.日本文学は世界文学である Weszła więc do kręgu elitarnego, zajmowanego przede wszystkim przez autorów dzieł starogreckich, francuskich, angielskich i amerykańskich, oraz  rosyjskich i niemieckich.

 

Stało się to wraz z przyznaniem Nagrody Nobla dla Kawabaty Yasunariego (1968)1) oraz Ōe Kenzaburō (1994) jako reprezentantów bogatej tradycji literackiej kilkunastu wieków i jej imponującego arcydzieła, jakim jest „Opowieść o księciu Genjim” (Genji monogatari, A Tale of Genji), to znaczy najstarszej powieści, której tysiąclecie obchodzono w 2008 roku.

 W rozpoczynającym się teraz cyklu artykułów – kierowanych przede wszystkim do studentów2) – będzie mowa o przygotowaniach do tego awansu – to znaczy do wyjścia poza macierzysty krąg kulturowy i do utrwalenia japońskich, wybranych dzieł w obcej strukturze literackiej. Pamiętajmy, że owe przygotowania rozpoczęły się dopiero w końcu XIX wieku. Wtedy też powstał pierwszy europejski podręcznik literatury japońskiej, tzn. A History  of Japanese  Literature  Williama G. Astona (Londyn 1899).

A przecież w Japonii przed okresem Meiji (1868-1912) w zasadzie nie posługiwano się terminem „literatura” w europejskim znaczeniu tego słowa. Piśmiennictwo dzielono na „japońską poezję” (waka), „opowieści” (monogatari), „chińską poezję i prozę” (kanshibun) i inne  gatunki. Dopiero gdy trzeba było przetłumaczyć francuskie czy angielskie  słowo literature, posłużono się chińskim terminem wensiue/wenxue po japońsku wymawianym bungaku (ideogramy te same). Można więc powiedzieć, że jest ono tłumaczeniem zachodniego terminu oznaczającego „literaturę”3). Od tego czasu terminem bungaku zaczęto określać cały dorobek piśmiennictwa artystycznego Japonii4). A nazwa „historia literatury japońskiej” – jak wykazał Yanagida Izumi – pojawiła się w latach siedemdziesiątych XIX wieku5).

Profesor Yanagida Izumi na Uniwersytecie Waseda

Z tym wczesnym okresem modernizacji japońskiej literatury zapoznałem się dokładniej podczas studiów na Uniwersytecie Waseda w Tokio, dokąd mnie – jako stypendystę Rządu Japońskiego – Ministerstwo Edukacji skierowało. Wówczas miałem szczęście uczestniczyć w zajęciach Yanagidy Izumiego (1894-1969), jednego z pierwszych badaczy wczesnego okresu literatury Meiji. Pamiętam jego wykład – profesor zawsze przychodził w tradycyjnym stroju, w haorihakama, podczas gdy inni wykładowcy wówczas ubierali się już po europejsku. Dlatego tym większe wywarł na mnie wrażenie.

Uczestniczyłem w zajęciach na temat traktatu pt. „Istota powieści” Tsubouchiego Shōyō6) (1859-1935), w którym powieściopisarz i tłumacz Szekspira, a w końcu również profesor Uniwersytetu Waseda, poddał surowej krytyce prozę minionego okresu i sformułował zasadę realizmu, korzystając z literackiej krytyki anglosaskiej. Pisał m.in., że „najważniejszą rolę w powieści pełnią uczucia, natomiast życie społeczne i obyczaje są drugorzędne”7).

Podczas tych zajęć, które miały charakter raczej konwersatorium8), profesor wyjaśniał rolę tłumaczonych dzieł europejskich w kształtowaniu kultury Meiji, o czym później pisał m.in. w Meiji shoki hon’yaku bungaku no kenkyū (Studia nad wczesną literaturą tłumaczoną w Meiji, 1961) i Meiji shoki bunngaku no shisō (Myśl w literaturze wczesnego okresu Meiji,1965).

Przypomnieć należy, że kilkadziesiąt lat wcześniej Haga Yaichi (1867-1927) zapoczątkował nauki filologiczne (bunkengaku), opracowując historię „literatury narodowej”. Był to bowiem czas  formowania „języka narodowego’. Nic więc dziwnego, że Haga pisał również prace językoznawcze.

Również Fujioka Sakutarō (1870-1910) rozwijał studia nad literaturą narodową i opracowywał podręczniki historii literatury z punktu widzenia ówczesnego rozumienia cywilizacji, interpretowanej m.in. przez Fukuzawę w „Zarysie teorii cywilizacji” (Bunmeiron no gairyaku, 1875).

Pamiętać należy, że w pierwszym dziesięcioleciu Meiji w literaturze wciąż żywotne były nurty tradycyjne minionej epoki, których reprezentuje twórczość m.in. Kanagakiego Robuna (1829-1894), autora Seiyō dōchū hizakurige (Na kasztance z własnych kolan po krajach Zachodu) i Agura nabe (Siedząc wygodnie przy rondlu z wołowiną).

Profesor Yanagida skrupulatnie analizował oryginalne przykłady wspomnianej literatury, jak i tekst rozważań Tsubouchiego, który nie tylko skrytykował dydaktyczne i rozrywkowe aspekty tradycyjnej powieści poprzedniej epoki, ale wskazał też istotne cechy takiej powieści, jaka powinna się narodzić. Yanagida uznał, że traktat Shōsetsu shinzui (Istota powieści, 1885) odegrał ważną rolę w rozwoju nowoczesnej literatury japońskiej, zwłaszcza że autor „Istoty powieści” bronił  suwerenności (jishusei) literatury, budując fundament dla realizmu.

Yanagida Izumi badał również tzw. powieść polityczną, która powstała na początku lat 80. XIX w. Przykładem jej jest m.in. Kajin no kigū (Tajne spotkania pięknych kobiet) autora Tōkaia Sanshiego (1852-1922), który wspomniał w niej również Polskę jako kraju, który utracił niepodległość i powinien być przestrogą dla Japonii.

Twórcą nowoczesnej powieści był jednak Futabatei Shimei (1864-1909), zwolennik stylu jedności mowy i pisma, autor powieści Ukigumo (Ulotne chmury, 1887-1889), w której realistycznie ukazał cierpienia jednostki we współczesnym, modernizującym się społeczeństwie japońskim. W Aibiki (Rendevous) czy Meguriai (Spotkania) zapoznał czytelników z prozą rosyjską Iwana Turgieniewa.

Yanagida opublikował monografie na temat wybitnych literatów wczesnego okresu dynamicznie rozwijającego się piśmiennictwa: Tsubouchiego, Fukuchiego Gen’ichirō (Ōchi, 1841-1906), Kōdy Rohana (1867-1967), Tayamy Kataia (1972-1930). Również wydał książkę pt. Meiji bunmei shi ni okeru Ōkuma Shigenobu (Okuma Shigenobu w historii cywilizacji Meiji, 1962) poświęconą założycielowi Uniwersytetu Waseda .

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Tak przynajmniej napisał Donald Keene, amerykański japonista i literaturoznawca po przyznaniu Nagrody Nobla Kawabacie. Zob. Watakushi ga aisuru nihonjin e. donarudo.kiin bungō to no 70 nen. NHK Special, 10.10.2015.
2.Liczne nazwiska i tytuły dzieł będą tylko szczeblem w drabinie, po której Czytelnik może się wspinać, sięgając do podręczników, Internetu (najlepiej w języku japońskim) czy konkretnych tekstów literackich.
3.Zob. The Birth of “bungaku” as a Translation Term,  Suzuki Sadami, The Concept of “Literature” in Japan, translated by  Royall Tyler, Kyoto 2006, s. 95.
4.Suzuki Sadami,  The Concept  of “Literature” in Japan,  International Research Center for Japanese Studies, Kyoto 2006, s. 95.
5.Ibidem, s. 111.
6.Treść tych zajęć z roku akademickiego 1964/1965 później znalazłem w książce Shōsetsu shinzui kenkyū (Studia nad  Istotą powieści,1966).
7.Zob. Mikołaj Melanowicz, Historia literatury japońskiej , Wydawnictwo Naukowe PWN,  1911, s. 289.
8.Jako pracę domową  prof. Yanagida polecił mi napisać autobiografię literacką  po japońsku.