W stronę Japonii – Ideologia (część 7)

04.07.2017 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

W tej części rozważań na temat kultury japońskiej okresu modernizacji skoncentruję się na problemie ideologii, czyli całokształtu poglądów oraz idei, i ich wpływu na życie społeczne i polityczne. Zamierzam więc odpowiedzieć na pytania o idee i poglądy polityczne, społeczne i kulturalne, jakie wykształciły się i stały się dominujące w okresie Meiji (czyt. meidźi), i w latach następnych.

 

Najpierw należy jednak przypomnieć to, co było na początku, tzn. u progu Meiji, czyli zanim ujawniły się skutki działań modernizacyjnych, a więc przede wszystkim w czasie likwidacji starych struktur politycznych i wprowadzania nowych.

Jak wiadomo, w związku z budową przemysłu na wzór zachodni liczne ogniwa i organizacje społeczne starały się również korzystać z wzorów europejskich i amerykańskich. Z biegiem lat – w opozycji do nadmiernego naśladowania Zachodu –  zaczęły ujawniać się nastroje nostalgiczne i nacjonalistyczne. Wspomniane nastroje i działania były w dużym stopniu kontynuacją sprzeciwu wobec obcokrajowców wpuszczonych do Japonii przez slaby rząd sioguna. Były też wyrazem rosnącego poparcia dla cesarza. Nastroje te zostały wykorzystane dla legitymizacji nowej władzy, mającej tylko częściowe poparcie społeczne.

W tym właśnie czasie cesarz, który po wiekach odzyskał pełną władzę w państwie, stał się też symbolem fundamentalnych wartości, z którymi utożsamiali się dawni poddani panów feudalnych.  W latach 1868-1881 instytucja cesarza stała się więc symbolicznym centrum zjednoczonego narodu, a cesarz był już manifestacją jedności politycznej1). W tych warunkach politycznych i społecznych kiełkowały idee zapożyczone z Zachodu, które z pewnym uproszczeniem możemy utożsamiać z demokracją.

W tym sensie w ostatnim dwudziestoleciu XIX wieku w Japonii wyróżniamy dwa główne nurty ideologiczne, a mianowicie –  nacjonalizm i demokrację. Najpierw przyjrzymy się tendencji nacjonalistycznej, ponieważ odegrała ona znacznie większą rolę niż demokracja w budowie jedności i potęgi państwa przed rokiem 1945.

Rozbudzenie nacjonalizmu

W związku z zaostrzeniem się politycznych sporów na tle tzw. „problemu koreańskiego”2). w pierwszej dekadzie Meiji pojawili się również zwolennicy „praw dla kraju (kokken3), praw suwerennych). Zwłaszcza pod koniec lat 80. XIX w. w czasie intensywnej europeizacji, a równocześnie podczas prób rewizji nierównoprawnych traktatów, zawartych z mocarstwami zachodnimi w latach 50. XIX w., politykę rządu Meiji krytykowali patrioci z innego punktu widzenia niż bojownicy zabiegający o prawa cywilne dla ludu. I to oni rozniecali zarzewie nacjonalizmu. Znów zaczęli powtarzać hasło „Czcij Cesarza i wypędź barbarzyńców”, będące wyrazem filozofii politycznej i ruchu społecznego.  prokonfucjańskiego i konserwatywnego4).

Wówczas Japońskie Towarzystwo Głoszenia Drogi (Nihon kōdōkai), założone przez ultranacjonalistę Nishimurę Shigekiego (1828-1902)5) zmieniło swą nazwę na identycznie brzmiące Nihon kōdōkai, ale o innym znaczeniu, a mianowicie słowo kōdō zapisano chińskimi ideografami o znaczeniu „głoszenia Drogi” (tzn. moralności). Słowo to stało się istotną częścią kodu odgrywającego dużą rolę w szerzeniu tradycyjnej moralności. I tak nastroje nacjonalistyczne przyczyniły się do uchwalenia Cesarskiej Konstytucji (1889)6) zapewniającej supremację władzy imperialnej. Przyczyniło się również do ogłoszenia Reskryptu o edukacji (Kyōiku Chokugo. 1890)7), służącego moralnemu wychowaniu młodzieży w duchu czci i wierności cesarzowi. Reskrypt wskazywał właściwą drogę w życiu, zachętę, by poddani kochali swoich rodziców, jak również zajmowali się nauką i kultywowali sztuki. Umacniał również wiarę w cesarza jako boskiego ojca8).

W latach 90. XIX wieku nacjonalizm stał się głównym nurtem myśli japońskiej. Najbardziej wpływowy był „ultranacjonalizm” (kokusuishugi albo hozonshugi ) oraz ideologia „niezawisłości” (kokkenshugi), prezentowane w publikacjach na łamach czasopisma „Nihonjin” („Japończyk”)9) wydawanego przez Towarzystwo Edukacji Politycznej (Seikyōsha), utworzonego przez Miyakego Yūjirō (Setsurei, 1860-1945) i Shigę Shigetakę (1863-1927). U podstaw tego nurtu legło przekonanie, że cześć dla cesarza (sonnō shisō) jest tradycją specyficzną dla Japonii, więc to na bazie tej tradycji winno być budowane państwo narodowe (kokumin kokka), oparte na zasadach konserwatywnych. A ich spoiwem jest kult cesarza, intensywnie kształtowany przez rząd w procesie oświatowym wojska i szkolnictwa państwowego w okresie Meiji. Warto tu przypomnieć słowa, które wypowiedział Itō Hirobumi (1841-1909), twórca konstytucji, a mianowicie: „W Europie religia jako pierwiastek wspólny przenika i łączy serca ludzi […] W naszym kraju pierwiastkiem wspólnym jest tylko dom10).

***

Kolejne artykuły z cyklu JAPONIA – między cywilizacją i kulturą – już wkrótce!

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Na ten temat zob.  Carol Gluck, Japan’s Modern Myths: Ideology in the Late Meiji Period
2.Był to spór o ukaranie Korei (seikan ronsō) za jej sprzeciwianie się nawiązaniu stosunków z Japonią z powodu – jak władze Korei tłumaczyły – podległości Chinom.
3.Kadowaki Teiji, Shin Nihonshi, op.cit., s. 358.
4.Filozofia japońska, op. cit., s.145
5.Zob. Kokusuishugi (ultranacionalism) w J.M.Goedertier, A Dictionary of Japanese History, Walker/Weatherhill, NY Tokyo   1968, s.156.
6.Konstytucja Wielkiego Cesarstwa Japonii, zob. Ewa Pałasz-Rutkowska, Cesarz Meiji (1852-1912). Wizerunek władcy w modernizowanej Japonii, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012.
7.Ibidem (Reskrypt cesarski  o wychowaniu.
8.Suzuki Sadami, Nihon no bunka nashonarizmu (Nacjonalizm kultury japońskiej), Heibonsha Shinsho, Tokio 2005.
9.A Dictionary of Japanese History, op. cit, s.199.
10.Filozofia japońska, op. cit. 146. Autorzy Filozofii japońskiej cytują Itō według książki pt. Japan. Reischauera i Craiga