W stronę Japonii. Film odmienił obraz Japonii powojennej. Część 37.

01.08.2018 6 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Najpierw – w latach 50. XX w. – to przede wszystkim dzięki filmom zmieniał się wojenny obraz Japonii. Wtedy też rozpoczął się powolny proces jej kulturowego oddziaływania na świat. Dekadę później – wraz z Nagrodą Literacką Nobla dla Kawabaty (1968) – tę pozytywną tendencję wzmocniła literatura piękna. Natomiast pod koniec XX w. świat zaczął doceniać oryginalność japońskiej kultury popularnej. Tym razem stało się to głównie dzięki komiksom, kreskówkom i grom wideo, które okazały się na tyle oryginalne i kreatywne, że utorowały sobie drogę do Europy pod oryginalnymi nazwami, tzn. manga anime, wykorzystywane również w grach wideo.

 

W Polsce o filmie japońskim

O znaczeniu kina japońskiego w ostatnim półwieczu świadczą również polskie publikacje profesjonalnych znawców, którym i ja wiele zawdzięczam. Najpierw, po obejrzeniu wielu filmów podczas pobytu w Tokio w latach 1960. swą chaotyczną wiedzę pozwolił uporządkować Stanisław Janicki dzięki książce pt. Film japoński: fakty, dzieła, twórcy (1982). Natomiast o twórczości Kurosawy pisała Alicja Helman (Akira Kurosawa,1970). A w ostatnich latach mamy dostęp do książek Piotra Kletowskiego (Sfilmować duszę. Mała historia kina japońskiego,2006) i do obszernych studiów Krzysztofa Loski, tzn. Poetyki kina japońskiego (2009), Nowego filmu japońskiego (2013) i Mistrzowie kina japońskiego (2015).

Był i taki czas, w którym ja również, oczarowany intrygującymi filmami, napisałem kilka recenzji i artykułów. Wtedy dla „Filmu” pisałem na temat Imperium zmysłów (Ai no kōrida, 1986) i Imperium namiętności (Ai no bōrei, 1978)  – dwu kontrowersyjnych filmów Ōshimy Nagisy, Miałem okazję obejrzeć wielki obraz Ran Kurosawy i opisać go w eseju „Potęga chaosu” (1985), a Sobowtóra (Kagemusha, 1980), z muzyką Ikebe Shin’ichirō1) – w Misterium zniszczenia.

 Kilka faktów z historii kina japońskiego

Historia kina japońskiego  – po japońsku hōga w opozycji do filmu zachodniego nazywanego yōga –  w początkowym okresie nazywanego katsudō shashin („ruchome zdjęcia”) i kinema lub shinema rozpoczyna się w 1898 r., gdy fotograf Asano Shirō (1877-1955) nakręcił krótki film Bake Jizō (Głupi Jizō), a rok później w teatrze Kabukiza wyświetlono jego Geisha no teodori (Taniec gejsz). Następnie  powstał dramat filmowy o bandycie Shimizu Sadakichi pt. Pisutoru gōtō (Rabunek z bronią), w którym wystąpił aktor „nowej szkoły”. A za pierwszego reżysera filmowego uznany został Makino Shōzō (1878-1929), twórca Honnōji gassen (Bitwa w Honnōji, 1908). W następnych latach dużym powodzeniem cieszyły się filmy przedstawiające epizody ze sztuk kabuki i bunraku, np. film Chūshingura (Skarbiec wiernych wasali. 1910) , jak również inscenizacje modnych powieści autorów japońskich, m.in. Ozakiego Kōyō i Tokutomiego Roki.

Wspomnieć warto, że w 1903 roku w Tokio zbudowano pierwszy teatr kinowy Denkikan w Rokku w Asakusie, w którym pokazywano również reportaże filmowe z wojny japońsko-rosyjskiej. W okresie kina niemego wykształcił się zawód lektora katsudō benshi, czyli „aktorów  objaśniających ruchome zdjęcia”, nazywanych po prostu benshi, Zostali oni przyjęci przez widzów bez oporu, zapewne dlatego, że traktowano ich podobnie jak cenionych od XVII w. kantorów (gidayū) teatru lalek. Benshi przywiązywali dużą wagę do techniki wyjaśniania ruchomych obrazów i stali się artystami słowa mówionego. Mogli wykorzystać wzory licznych w Japonii sztuk opowiadania (wagei). Stali się z czasem dodatkową atrakcją kina japońskiego, które w latach 1920-30. przeżywało swój pierwszy złoty wiek.

W czasie popularności kina powstają pierwsze filmy dźwiękowe, m.in. Taii no musume (Córka kapitana, 1929) Ochiaia Namio i Fujiwara Yoshie no furusato (Strony rodzinne Fujiwary, 1930) – film Mizoguchiego znany jako Furusato)2) oraz Madame to nyobō  (Madame i żona, 1931) Gosho Heinosukego. Jednak jeszcze do końca lat 30. produkowano filmy nieme. Stopniowo benshi stali się niepotrzebni, musieli więc szukać nowego zajęcia, więc niektórzy z nich pojawili się na ekranie jako aktorzy komediowi (Enoki Kenji, Furukawa Roppa).

Po wojnie, gdy obowiązywał zakaz produkowania i pokazywania filmów o samobójstwach czy zemstach rodowych i w ogóle filmów brutalnych, pierwszym nowym filmem był Soyokaze (Wietrzyk) Sasakiego Yasushiego (1908-1993), który spopularyzował pieśń Ringo no uta (Pieśń o jabłku) śpiewaną przez Namiki Michiko . Powstało też wiele filmów propagujących demokrację, jak np. Imaia Tadashiego  Aoi sanmyaku (Błękitne góry,1949), którego pieśń przewodnia stała się niezapomnianym szlagierem.

Drugi złoty okres kina

Czas rozkwitu kina przypada na lata pięćdziesiąte, gdy filmy Kurosawy, Mizoguchiego, Imai’a i Ichikawy zdobywały nagrody na  europejskich festiwalach. Wówczas powstały pierwsze filmy przedstawiające tragedie i smutki czasów wojennych. dotąd zakazane przez władze okupacyjne. Pierwszym był  Kike, wadatsumi no koe  (Słuchaj głosu morza, 1950) Sekigawy Hideo, a następnie Nijūshi no hitomi (Dwanaście par oczu,1954) Kinoshity Keisukego, Biruma no tategoto (Birmańska harfa,1956) Ichikawy Kona, Himeyuri no tō  (Pomnik czerwonych lilii, 1953) Imai’a Tadashiego, powstały i takie filmy, jak Senkan Yamato (Pancernik Yamato, 1953), a nawet Meiji tennō to nichiro daisensō (Cesarz Meiji i wielka wojna japońsko-rosyjska, 1957), których produkcja byłaby nie do pomyślenia nawet przed wojną.

Nagrody filmowe

Wzrosła na świecie ocena filmu japońskiego, gdy Kurosawa za Rashōmona otrzymał Grand Prix (1952), a Mizoguchi – za  Życie Oharu  (Saikaku ichidai onna, 1952) i za Opowieści księżycowe (Ugetsu monogatari,1952) – Srebrnego Lwa na festiwalu w Wenecji. Kurosawa ponownie (1954 r.) został uhonorowany Srebrnym Lwem za Siedmiu samurajów (1954).Wspomnieć też należy, że na Międzynarodowym Festiwalu w Cannes Kinugasa Teinosuke otrzymał Złotą Palmę  (1954) za Wrota piekieł (1953), film oparty na sztuce  powieściopisarza Kikuchiego Kana (1888-1948) – wydawcę miesięcznika „Bungei Shunjū” („Wiosny i Jesienie Literackie”) oraz inicjatora literackich Nagród Akutagawy i Naokiego.

Większość dzieł cieszących się uznaniem krytyków i popularnością wyprodukowały wytwornie Shōchiku, Tōhō, Nikkatsu, Daiei i Tōei. Wiele cenionych filmów powstało niezależnie od wielkich wytwórni, jak np. Dzieci Hirosimy,1952), Naga wyspa (1961) i Kobieta diabeł(1964) Shindō Kaneto  (1912–2012), który mając 98 lat wyreżyserował jeszcze film Ichimai no hagaki (Jedna pocztówka, 2010).

Płodne lata 1960.

W latach 1960. Japonia stała się gigantem filmowym, gdy w jednym roku produkowano ponad 500 filmów. Wówczas debiutował Ōshima Nagisa, twórca japońskiej Nowej Fali, reżyser  takich filmów jak:Naga młodość (1960) i Noc i mgła w Japonii (1960).Natomiast Yamada Yōji od 1969 r. realizował komediową serię Otoko wa tsurai yo (Ciężkie jest życie mężczyzny), która okazała się chyba najdłuższą w historii kina japońskiego (48 filmów i specjalny odcinek kończący serię). Ozu Yasujirō pod koniec życia stworzył Późną jesień (1960), a Kinoshita Keisuke  – Rzekę Fuefuki (Fuefukigawa,1960) i Zapach kadzidła (Kōge.1964).

Od 1960 r. aktor Katsu Shintarō (1931-1997) przez lata bawił widownię w filmach  Daiei z serii opowieści o Zatōichim, niewidomym masażyście, który po mistrzowsku władał mieczem. W tę fikcyjną postać z okresu Edo wcielił się również reżyser Kitano Takeshi (2003r.). Natomiast w filmach wytwórni Nikkatsu występowała Yoshinaga Sayuri (ur.1945), wówczas studentka Uniwersytetu Waseda, niezwykle popularna i lubiana aktorka. Uznaniem cieszyły się również adaptacje filmowe powieści Abe Kōbō, m.in. Kobiety z wydm (1964) reżysera Teshigawary. Jednak wraz z upowszechnieniem się telewizji (od 1953 r.) kino zaczęło powoli tracić widzów.

Oznaki odrodzenia pojawiły się  w latach 90.XX w., gdy bardzo dynamicznie rozwijają się również produkcje animowane, Wtedy Imamura Shōhei za Unagi  (Węgorz) otrzymał Złotą Palmę w Cannes, a Kitano Takeshi – Złotego Lwa w Wenecji za HANA-BI (fajerwerki). Ostatnio, tzn. w 2018 r. Złotą Palmę w Cannes wyróżniony zostal  Koreeda Hirokazu  (ur.1962) za film Manbiki kazoku ( Shoplifters, Złodziejaszki).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.Kompozytora Ikebe poznałem później, w 2007 roku, gdy przygotowałem tłumaczenie Uczty szatana (Suita na chór mieszany) i brałem udział w organizacji koncertu w Polsce. Kompozytorem suity i dyrygentem był właśnie Ikebe Shin’ichirō (ur.1943). Wówczas razem z chórem przyjechał do Polski również Morimura Seiichi (ur.1933), autor powieści Akuma no hōshoku (Żarłoczność diabła,1981 ), na której podstawie opracowano scenariusz suity Uczta szatana. Zob. też  Mikołaj Melanowicz, Uroda życia i rytuał śmierci („Film” nr 50, 1985) – esej poświęcony Balladzie o Narayamie  (Narayama bushikō,1983) Imamury Shōheia; „Ōshima Nagisa  i jego Dziennik złodzieja z Shinjuku w kontekście twórczości lat 60. XX wieku”, w: Cielesność w kulturze japońskiej, Media i społeczeństwo,  JAPONICA, 2016, s.16-44; „Akira Kurosawa – Ran: między ładem i chaosem. Symboliczna wizja świata w opowieściach filmowych Akiry Kurosawy”, w: Akira Kurosawa – twórca japoński, twórca światowy, Biblioteka Muzeum manggha, 2011, s.123-133.
2.Fujiwara Yoshie (1898-1976) – słynny śpiewak operowy, tenor, występował w Rokku, w dzielnicy Asakusa w Tokio, a następnie w 1934 roku założył Fujiwara Kagekidan,  zespół operowy,  który odnosił sukcesy, wystawiając w Tokio m.in.Trawiatę Verdiego.