W stronę Japonii. Co teatr kabuki zawdzięcza cesarzowi? (część 29)

15.05.2018 3 minuty na przeczytanie artykułu

Bogata jest tradycja teatru w Japonii. Wyjątkowa jest również jej żywotność. Oto średniowieczne i nowożytne formy  (, kabuki, bunraku) do dziś budzą zainteresowanie japońskiej widowni, mimo że w okresie Meiji -– pod wpływem zachodnim – powstały nowe: shinpa („nowa szkoła”) jako zmodernizowane kabuki oraz shingeki („nowy dramat”), wzorowany na teatrze europejskim.

Przebywając w Tokio, zwykle najpierw odwiedzałem teatr Kabukiza, który po przebudowie w 2013 roku stał się naprawdę wielkim salonem, oferującym przedstawienia na najwyższym poziomie artystycznym, jak również dającym okazję do towarzyskich spotkań i delektowania się kuchnią i wykwintnym rzemiosłem mieszczańskim z czasów rozkwitu kabuki.

A przecież wraz z modernizacją Japonii teatrowi kabuki groził upadek, mimo że od tysiącleci Japończycy nie godzili się łatwo na rezygnację z  narodowej tradycji. Najpierw obronili się przed całkowitą sinizacją, postępując w zgodzie z mottem wakon kansai („duch japoński, a nauka chińska”). Następnie w XIX wieku przyjęli podobną zasadę określoną jako wakon yōsai („duch japoński, a nauka zachodnia”).Możliwe również, że w utrzymaniu ciągłości tradycji narodowej wiele zawdzięczają cesarzowi, ponieważ na dworze cesarskim zawsze pieczołowicie kultywowano wybrane formy kultury, to znaczy najstarszej formy poetyckiej (tanka – „krótka pieśń”) i widowisk scenicznych. A poza tym, gdy pojawiała się konieczność, cesarz przekraczał progi hermetycznego, arystokratycznego kręgu, by dowartościować wybrane zjawisko lub formę ważną dla „zwykłego ludu”. Takiego dowartościowania w końcu XIX wieku potrzebował teatr mieszczański kabuki.

Fasada teatru Kabukiza, fot. Mikołaj Melanowicz

Przypomnijmy najnowsze, ważne dla Japończyków, wydarzenia związane ze wspomnianą funkcją dworu cesarskiego. Oto panujący jeszcze  – jako „symbol narodu” –  Cesarz Akihito z małżonką Michiko 25 października 2017 oglądał kabuki w Teatrze Narodowym. Wcześniej, w 2013 roku, w kwietniu, zaszczycił teatr Kabukiza po jego przebudowie.

Ale nim wizyty cesarskie w teatrze zaczęły wynikać również z zainteresowania rodziny cesarskiej, należało przełamać duży opór obrońców sztywnych, konserwatywnych reguł życia i funkcjonowania cesarza Japonii. Takim przełomem dla Cesarza ery Heisei był zapewne pokaz w dniu 25 kwietnia 2007 roku w Kokusai Bunka Kaikan (International House of Japan) w Roppongi, tzn. w miejscu, w którym znajdowała się rezydencja Inoue Kowashiego (wówczas ministra spraw zagranicznych), w której w 1887 roku cesarz publicznie po raz pierwszy oglądał kabuki. We wspomnianym 2007 roku cesarz przebywał w tym samym miejscu, oglądał te same sztuki, w wykonaniu aktorów z tych samych rodów co przed 120 laty.

W okresie Meiji, w latach osiemdziesiątych XIX wieku, politycy i miłośnicy teatru (m.in. Kawakami Otojirō) zainicjowali tzw. „teatr bojowników” (sōshi shibai), który stał się prekursorem „nowej szkoły”), tak nazywanej  w opozycji do kabuki jako kyűha („stara szkoła”).

Zmiana w teatrze nastąpiła dzięki konsolidacji „ruchu reformatorskiego w teatrze” i założeniu w 1886 roku Stowarzyszenia Reformy Teatru, które inicjowało modernizację dramatów w tym celu, żeby odpowiadały one potrzebom i zainteresowaniom współczesnego społeczeństwa, zwłaszcza obcokrajowców. W rezultacie działaczom stowarzyszenia udało się zachęcić Cesarza Meiji do obejrzenia kabuki.

 W tym wczesnym okresie modernizacji kraju zbudowano również Kabukiza, do dziś działający teatr w Tokio. Wcześniej, tzn. w 1872 r. władze miejskie od twórców zażądały modernizacji widowisk, zwłaszcza poprawy ich wymowy moralnej po to, aby można było je pokazywać obcokrajowcom. Szczególnie dużą rolę w tym ruchu odegrał aktor Ichikawa Danjūrō IX, który zachęcił dramaturga Kawatake Mokuamiego (1838-1893) do pisania realistycznych sztuk wiernych faktom historycznym. Tak powstały dramaty „żywej historii” (katsurekigeki).  Kilka lat później Danjūrō  wystąpił w tym samym teatrze Shintomiza, ale przebudowanym w stylu europejskim.

W okresie działalności salonu Rokumeikan (Pawilon Ryczącego Jelenia) – symbolu westernizacji – artyści, politycy i biznesmeni założyli wspomniane Stowarzyszenie Reformy Teatru, które przyczyniło się do tworzenia widowisk odpowiadających gustom wyższych klas. Wtedy też zrezygnowano z występów onnagata, czyli mężczyzn grających rolę kobiet. Dzięki temu zainicjowano występy aktorek. Zmieniono też widownię, m.in. rezygnując z pomostu hanamichi („droga kwiatów’). Do repertuaru dodano nowe sztuki przedstawiające chwalebne czyny bohaterów. W ten sposób z kabuki wyodrębniła się nowa forma zwana „nowa szkołą”.

 W takich okolicznościach Cesarz Meiji obejrzał przedstawienie kabuki po raz pierwszy w historii tego teatru, działającego od XVII wieku. Odbyło się to w rezydencji ministra spraw zagranicznych, w której zbudowano scenę dla najsławniejszych aktorów Danjūrō, Kikugorō i Sadanji, występujących m.in. w Kanjinchō (Lista subskrypcyjna). Mimo wielu trudności zbudowano w Kobiki-chō w dzielnicy Ginza okazały teatr Kabukiza, w którym zaczęto wystawiać uproszczone scenariusze  wcześniejszych sztuk.

W ten sposób kabuki zyskał rangę sztuki narodowej. Nie utracił widowni nawet w latach wojennych (do czasu zbombardowania w maju 1945 roku), zyskał też wybitnych dramaturgów, którzy tworzyli dla niego wielkie dzieła. Takim twórcą był Mayama Seika, autor Genroku chūshingura (Skarbiec wiernych wasali ery Genroku,1941).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019