W stronę Japonii. Butō (butoh) – między tańcem a poezją ruchu ciała. Część 32.

05.06.2018 3 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

W XX wieku butō (taniec) wzbogaciło zasób kodów kulturowych Japonii, do których należą m.in. , kabuki, bunraku… Wzbogaciło również formy taneczne lub przedstawienia wywodzące się z tańca, czyli nihon buyō (japońskie tańce) i buyōgeki (sztuki/dramaty taneczne). A słownik w tej dziedzinie jest bardzo bogaty, obejmuje takie gatunki, jak mai, odori, furi, a w każdym gatunku jest wiele odmian, stylów i szkół.

 

Mai  występuje zwykle w ceremoniach dworskich, natomiast odori w ceremoniach i zabawach mieszczańskich i ludowych. Furi zaś jest raczej naśladownictwem codziennych działań człowieka.

Natomiast butō trudno zakwalifikować do którejkolwiek odmiany tańca.  W  1995 roku („Japonica” nr 4, 1995), gdy jeszcze butō nie było szerzej znane polskiej publiczności, starałem się wyjaśnić sens tego terminu, gdy pisałem:

„Słowo butō (butoh) składa się z dwu znaków: mau (tańczyć) i fumu (stąpać) i oznacza „taniec” zarówno klasyczny (mai), jak i ludowy (odori). W drugiej połowie XX wieku butō otrzymało nowe znaczenie, a mianowicie japońskiego tańca awangardowego, różniącego się zarówno od tradycyjnego, jak też od tańców europejskich. Za twórcę butō uważany jest Hijikata Tatsumi (1928-1986), który pod koniec lat pięćdziesiątych wykształcił oryginalną formę tańca nazywaną przez niego ankoku-butō, czyli taniec mroku.  Komponując obrazy taneczne Hijikata czerpał  inspiracje z postaw i gestów ciała, charakterystycznych dla tańców i obrzędów ludowych. Nawiązywał też do tradycji tanecznej i dramatycznej teatru nō”.

Wspominam również o tym, że w pokazach nowego tańca w latach sześćdziesiątych Hijikata świadomie występował przeciw sztuce modernistycznej, wzorowanej na europejskiej. Sięgał do tradycji chłopskiej północno-wschodniej Japonii. Dlatego krytycy pisali, że Hijikata „uprawiał etnologię ruchu ciała.” Zgodnie z rodzimą tradycją, do zespołu przyjmował tylko mężczyzn, których ruchy na scenie miały wyrażać gwałt, siłę i erotyzm. Takim widowiskiem było Nikutai no hanran (Bunt ciala,1968). W kolejnej sztuce Shiki no tame no  nijūshichiban (27 wieczorów dla pór roku, 1972) występuje już stara kobieta, chory starzec, niewidoma artystka z prowincji Echigo, ubrana w ludowy, watowany strój, w którym trudno było się poruszać. Reżyser dodał też dwa inne warunki, tzn. starość i zimno, utrudniające ruch. Rozumiał, że ciało jest słabe, więc aktorzy musieli poddać się znanym od stuleci sposobom poruszania się, charakterystycznym dla starych ludzi na prowincji. Tak rozumiana „etnologia ruchu” zrobiła duże wrażenie na widzach.

Hijikata stworzył jeszcze kilka innych pamiętnych widowisk, m.in. Kinjiki (Zakazane barwy, 1959), Anma aiyoku o sasaeru gekijō no  hanashi (Masażysta, czyli opowiadanie o teatrze podtrzymującym pożądanie miłosne, 1963) i Shizuka na ie (Cichy dom,1973). (Zob.Aleksandra Capiga,  Bunt ciała.  Butoh Hijikaty, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Kraków 2009)

Ōno Kazuo i poetka Shiraishi Kazuko (styczeń 1999). fot. Mikołaj Melanowicz

Uczniowie i następcy Hijikaty dokonali innowacji w zasadach przyjętych przez mistrza, a współtwórca butō, to znaczy wielki Ōno Kazuo (1906-2010), który wykorzystał elementy niemieckiego tańca ekspresjonistycznego, wprowadził do butō elementy spektaklu teatralnego.

Ōno Kazuo uczył się tańczyć u wybitnego choreografa i tancerza Eguchiego Takai (Takaya, 1902-1977), twórcy tańca modernistycznego w Japonii, cenionego za „Ogień Prometeusza”.  Dzięki niemu Ōno poznał tańce niemieckie. Od 1975 roku wystawił Tango, Machikado (Róg ulicy), Rōjin no umi (Morze starca). Występował też u Hijikaty (lata 1960.), jak też w filmach Nagano Senju, tzn. w O-shi no shōzō (Portret pana O) i O-shi no mandara (Mandala pana O).

Mając siedemdziesiąt lat Ōno przypomniał sobie widzianego przed półwieczem tancerza hiszpańskiego La Argentinę i odtworzył go na scenie jako żywego oraz jego wizję pośmiertną. W ten sposób urealnił możliwość współistnienia żywych i zmarłych w tym samym wymiarze czasu i przestrzeni. Był to ważny wątek w twórczości artysty.

Pod koniec lat osiemdziesiątych pod wpływem obrazów Claude’a  Moneta Ōno Kazuo  stworzył spektakl Suiren (Nenufary), który dobrze ilustruje reguły butō: wysiłek zmierzający do pokazania gestu, który już kiedyś istniał, ale został zapomniany i ostatecznie nie może być odtworzony. Więc tancerz cały swój wysiłek kieruje do wnętrza ciała, które porusza się, jakby było manipulowane w teatrze lalkowym bunraku. Dlatego widzom wydaje się, że ciało postawione w maksymalnym napięciu balansuje na granicy życia i śmierci. A jego każdy ruch porusza nieokreślone uczucia i myśli jak symboliczny splot słów w poezji. (Zob.Kazuo Ohno, Yoshito Ohno, Świat butoh Kazuo Ohno, Wydawca Fundacja Pompka, Warszawa 2014)

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019