W stronę Japonii. Anime – japońskie filmy animowane. Część 39.

23.08.2018 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Anime – skrót od animation – jest japońską nazwą na animacje kreskówek ręcznych lub komputerowych. Poza Japonią oznacza po prostu animacje japońskie lub w stylu japońskim, wyróżniającym się fantastycznymi tematami, barwną grafiką i wyrazistymi postaciami. Świat anime jest  niezwykle zróżnicowany, więc bardzo trudny do opisania i kategoryzacji. Niewątpliwie, można wyróżnić pewne dominujące wątki i tematy, jak np. dysfunkcyjną rodzinę, zmienną rolę kobiety, wielorakie odmiany apokalipsy, poczucie nostalgii, festyny matsuri. Z tej rozmaitości wyłania się na ogół ważne, uniwersalne przesłanie, jak np. niepokój o utratę związków międzyludzkich, czy o zbyt dynamiczny rozwój technologii zagrażający człowiekowi.

 

Ceniony dziś, charakterystyczny styl japońskich animacji, ukształtował się w latach 1960. wraz z filmami Tezuki Osamu, a stał się  popularny dzięki  telewizji i Internetowi oraz nagraniom na płytach DVD. Spośród pierwszych anime, nadawanych przez telewizje wyróżniały się animacje Tezuki, który wprowadził nowy gatunek o robotach (zwany mecha), następnie przekształcony przez Nagaia Kiyoshiego, bardziej znanego jako Nagai Gō (ur.1945), który stworzył gatunek o super-robotach. Z kolei Tomino Yoshiyuki (ur.1941) stworzył opowieści o „realnych robotach”, takich jak w serialu Kidō Senshi Gundamu (Bojownik Gundam / Mobile Suit Gundam, 1979).  W latach 80. anime stały się niemal tak popularne jak manga, a  film Spirited Away (W krainie bogów,2001), wyprodukowany w Studio Ghibli przez Miyazakiego Hayao, zdobył m.in. nagrodę Złotego Niedźwiedzia w Berlinie, i stał się dla wielu fanów dziełem kultowym.

 Odmiany anime

Najbardziej popularny podział twórczości anime uzależniony jest od przeznaczenia danej produkcji. Są więc anime dla dzieci, dziewcząt, chłopców, i  dla dorosłych o bardzo różnej tematyce, nie tylko fantastycznej, sportowej i literackiej, lecz także erotycznej (ecchi) i pornograficznej (hentai – perwersja),. Pojawiły się również anime o tematyce homoerotycznej i homoseksualnej. Mimo motywów, wątków i postaci oryginalnie japońskich, wymowa filmów jest raczej globalna, dająca widzowi alternatywę kulturalnego dyskursu toczącego się poza tradycyjnymi kategoriami „natywnej” (native) przestrzeni.

Różne formy tożsamości, włącznie z nieludźmi, mogą sugerować zagrożenie dehumanizacją w świecie pastoralnych wizji i pięknych obrazów Miyazakiego,  pokazującego jednak świat, jaki istnieje, ale tylko jako alternatywa i ostrzeżenie przed możliwością jego utraty. Niewątpliwie, bohaterowie anime nie reprezentują idealnego świata. Ewokują raczej świat wyobrażony, bliski i zarazem obcy dla widza, świat symulacji możliwych stanów, i możliwych tożsamości.

Miyazaki Hayao: Księżniczka MononokePonyo

Najbardziej znanymi  pełnometrażowymi filmami Miyazakiego są Księżniczka Mononoke  (1997) i Ponyo nad urwiskiem (2008). Kto jest bohaterem Mononoke Hime, czyli opowieści rozgrywającej się w średniowiecznej Japonii?  Oglądając ten film, widz nie ma chyba wątpliwości, że główną postacią jest jednak Ashitaka, siedemnastoletni książę ludu Emishi, który ratuje swą wioskę przed bóstwem Nago, zaklętym w demona. Poświęcenie to Ashitaka przypłaca klątwą rzuconą na niego przez umierające bóstwo. Jednak starszyzna wioski decyduje, że to on – przyszły naczelnik – musi udać się do zachodniej krainy, z której przybył Nago, żeby dowiedzieć się, jak to się stało, że  bóstwo Nago przemieniło się w demona. Ma również nadzieję pozbyć się ciążącego na nim przekleństwa.

Gdy Ashitaka przybywa do tzw. ‘żelaznego miasta”, zarządzanego przez księżnę Eboshi, okazuje się, że mieszkańcy zajmują się wyrobem żelaza i broni, wciąż walczą z przyrodą, karczują lasy, mimo sprzeciwu bóstw i zwierząt. Natomiast w obronie mieszkańców lasu występuje dziewczynka o imieniu San, starannie wychowana na człowieka przez kilkusetletnią wilczycę. San zna ludzki język, ale nie lubi ludzi. Woli być dzieckiem wilczycy. Mimo to spodobała się ona bohaterowi Ashitace, więc nie może się on zdecydować, po której stronie stanąć: po stronie strażników lasu czy ludzi walczących z jego mieszkańcami. I na tym wypada skończyć relacjonowanie tej opowieści, odsyłając Czytelnika do pełnej opowieści dostępnej w Internecie.

A tymczasem udajmy się na spotkanie z Ponyo, to znaczy z rybką, która zapragnęła zostać dziewczynką, i jej się to udaje dzięki magicznym sztuczkom. Właśnie  rolę magii w anime bardzo dobrze ilustruje film pt. Gake no ue no Ponyo (Ponyo nad urwiskiem, 2008, DVD pt. Ponyo, 2010), wyprodukowany w studiu Ghibli (w wersji polskiej dostępny w 2009 r.).

Bohaterami filmu są Sōsuke  i Ponyo, tzn. pięcioletni chłopiec, mieszkający w domu nad klifem, i rybka, która ucieka ze swej podwodnej krainy. Oto gdy pewnego dnia chłopiec znajduje rybkę na brzegu, nadaje jej imię Ponyo i obiecuje opiekować się nią cały czas. Ale ojciec rybki wzywa duchy morza, aby ją chłopcu odebrały. Rozpoczyna się burza zagrażająca życiu ludzi.

Matka Ponyo stwierdza jednak, że dziewczynka może zamieszkać w ludzkim świecie pod warunkiem zdania testu. Wtedy burza ustaje, a Ponyo i Sōsuke budzą się w domu nad klifem i widzą, że wszystko poniżej domu jest zalane wodą. Jednak decydują się popłynąć do domu opieki społecznej, gdzie pracuje matka chłopca, posługując się zabawką zamienioną w łódkę. Jednak w czasie drogi Ponyo traci moce magiczne i powraca do pierwotnej postaci rybki.

A rybia rodzina nie daje za wygraną. Pragnie odzyskać utraconą Ponyo. Ich wzburzenie powoduje wielką, groźną burzę. Uspokojenie żywiołów następuje dopiero wtedy, gdy Ponyo traci magiczną moc i powraca do swej rybiej postaci, radując  czekającą na nią rodzinę. Dzięki temu powraca równowaga w przyrodzie i spokój na świecie.

To są tylko dwa przykłady anime, które dają pewne wyobrażenie o znaczeniu myśli przewodniej w tego rodzaju produkcjach, jak również o technice i estetycznych walorach. Ale niewiele mówią o dużym zróżnicowaniu tematycznym anime, których twórcy wykorzystują całe bogactwo rodzimej tradycji historycznej, literackiej, religijnej i etnograficznej. Dzięki temu anime dobrze służą nie tylko rozrywce, lecz także edukacji i kształtowaniu tożsamości narodowej, mimo że w większości filmów wykorzystują magię i nieposkromioną fantazję.  Dla twórców opowieści animowanych w zasadzie nie ma świętych ksiąg, ani świętych i zakazanych tematów. Zapewne dlatego cieszą się tak wielkim uznaniem nie tylko w Japonii.

 

Zob. Susan J.Napier, ANIME from Akira to Howl’s oving Castle. Experiencing Contemporary Japanese Animation, 2005;

 

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019