W stronę Japonii – 150 lat Meiji [CZĘŚĆ 4]

14.04.2017 6 minuty na przeczytanie artykułu
Autor: Midori (Praca własna) [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) lub CC BY 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/3.0)], Wikimedia Commons

Ponad dwa wieki trwała samoizolacja Japonii. Dopiero w połowie XIX wieku rozpoczął się wymuszony proces otwierania granic tego kraju dla kontaktów z Zachodem.  A sprzeciw wobec zgody na żądania Amerykanów przekształcił się  w bunt, który obalił rządy siogunów i przywrócił władzę cesarzowi. W takich to warunkach władzę przejęli przeciwnicy starego rządu siogunów, ale kontynuowali rozpoczęte przez nich związki z Zachodem  Dzięki temu wnieśli wielki wkład w narodziny nowej Japonii, w której zaszły głębokie zmiany cywilizacyjne, dokonane w stosunkowo krótkim okresie Meiji (1868-1912).

 

Odnowa cywilizacji Japonii

Okres Meiji był wyjątkowym, niespotykanym gdzie indziej na świecie przykładem odnowy, w której industrializacja kraju była „zjawiskiem osobliwym, rodzajem cudu” – jak napisał Fernand Braudel1) –  oświetlającym „japońską cywilizację nowym wielobarwnym światłem. Jej nagłość i niezwykła skuteczność” (Braudel) wciąż budzi zainteresowanie badaczy nie znajdujących wystarczających argumentów dla wyjaśnienia tego „cudu” nie tylko gospodarczego.

Niewątpliwie, powyższe zjawisko jest tez znakomitym przykładem potwierdzającym tezę o zdolności do geograficznego przemieszczania się systemów składających się na dorobek cywilizacyjny ludzkości. A mianowicie, Itō Shuntarō słusznie twierdzi  (zob. „W stronę Japonii, cz.2), że w odróżnieniu od kultury cywilizacja ze swego centrum – w tym przykładzie z Europy – może stosunkowo łatwo „przechodzić” do innych regionów.  Dodajmy, że  warunkiem tego ruchu jest zapotrzebowanie i odpowiednie przygotowanie kraju przyjmującego. Mówiąc „przygotowanie”, mam na myśli poziom rozwoju i stosunkowo wysoki stopień upowszechnienia edukacji w epoce poprzedzającej Meiji.

W bardzo szybkim czasie Japonia przyjęła wybrane elementy systemów politycznych i przemysłowych, jak również prawnych, edukacyjnych, technologicznych, militarnych i urbanistycznych. Stało się to w drugiej połowie XIX wieku, to znaczy w okresie panowania cesarza Mutsuhito (1852-1912), zwanego pośmiertnie cesarzem Meiji. W tym czasie bowiem  Japonia – z własnej inicjatywy – poddała się wpływom cywilizacji  zachodniej. Dzięki temu Japończycy zbudowali trwałe fundamenty rozwoju własnego kraju, umacniane również w następnych dziesięcioleciach.

150 lat modernizacji Japonii

Od  zmiany systemu politycznego w 1868 roku i od przyjęcia nazwy Meiji dla nowego okresu historycznego mija 150 lat. Jak wiadomo, wówczas rozpoczęły się radykalne zmiany cywilizacyjne, które zdecydowały o potędze tego wyspiarskiego kraju, wcześniej nieobecnego w rywalizacji o panowanie nad światem, a rozbudzonego w połowie XIX wieku przez zachodnie mocarstwa.  Zmiany te  – jak się okazało, fundamentalne – w historiografii noszą nazwę Restauracji Meiji (czyt. meidźi) lub Odnowy Meiji  (Meiji Ishin), albo  też  Bunmei Kaika, czyli „ Cywilizacja i Oświecenie” („cywilizowanie”), których motto brzmiało  fukoku kyōhei (‘bogaty kraj – silna armia’).

Tak określoną  150.  rocznicę odnowy państwa rząd dzisiejszej Japonii planuje uczcić w 2018 roku cyklem działań. których celem będzie ponowne  – uczyniono to już w stuletnią rocznicę –  uświadomienie znaczenia „ducha Meiji”, to znaczy przyjętych wówczas wartości godnych przekazania przyszłym pokoleniom. („Nihon Keizai Shimbun” 18.03.2017).

Najprawdopodobniej w obchodach 150-lecia główną rolę odegrają cztery prefektury: Kagoshima, Yamaguchi, Saga i Kōchi jako spadkobiercy  czterech dominiów (domen feudalnych), tzn. Satsuma, Chōshū, Hizen i Tosa  (w skrócie Satchōtohi). Będzie to też wyjątkowa okazja do pobudzenia turystyki w tej południowo-zachodniej części Japonii. Zainteresowanie geografią i historią wyspy Kiusiu oraz południową częścią głównej wyspy Honsiu, tzn. okolicą miast Hagi, Yamaguchi i Nagasaki na pewno wzmocni telewizja publiczna NHK, nadając serial historyczny taiga dorama, czyli „dramat wielka rzeka”, poświęcony Saigo Takamoriemu (1827-1877), bohaterowi rewolucyjnych wydarzeń tego okresu.

Będzie to też okazja do badań i oceny przemian historycznych ostatniego  wieku. Można więc spodziewać się wielu nowych publikacji na temat okresu Meiji, w którym Japonia przeżyła rewolucję przemysłową. Główne zabytki i dowody owej rewolucji w 2015 roku wpisane zostały na listę Dziedzictwa Światowego UNESCO. Sa to obiekty z dziedzin hutnictwa, przemysłu stoczniowego i górnictwa, rozmieszczone w ośmiu prefekturach (Yamaguchi, Fukuoka, Saga, Kumamoto, Kagoshima, Nagasaki, Iwate i Shizuoka). Mówią one o tym, w jakim tempie w latach  1850 -1910 i z jakim rezultatem Japonia przyswajała zaawansowaną technikę z Europy i Ameryki. Mówią one i o tym, jak ważne dla rozwoju Japonii były to czasy.

Przemiany cywilizacyjne okresu Meiji (1868-1912)

Nim nadejdzie ten rok refleksji Japończyków nad własnymi sukcesami i klęskami owych 150 lat życia państwa, przypomnieć wypada najważniejsze  cywilizacyjne przemiany okresu Meiji. Pozwoli to  lepiej zrozumieć istotę pojęcia cywilizacji jako pewnej całości systemowej obejmującej strukturę  mechanizmu władzy, systemy prawne, wojskowe, ekonomiczne , biurokratyczne i inne.

 Wspomniane przemiany Odnowy Meiji obejmują zatem następujące problemy:

  1. zmianę feudalnego systemu władzy sioguna (taisei hōkan),
  2. przywrócenie suwerennej władzy cesarzowi (ōsei fukko),
  3. likwidacja własności feudalnej, tzn. przekazanie cesarzowi ziem i rejestrów ludności przez feudałów (hanseki hōkan),
  4. restrukturyzacja podziału kraju – zmiana  domen feudalnych na okręgi administracyjne zwane prefekturami (haihan chiken),
  5. zrównanie wszystkich czterech klas społecznych (shimin byōdō)
  6. wprowadzenie systemu gabinetowego rządu (naikaku seido)
  7. przyjęcie ustawy zasadniczej, tzn. konstytucji (Meiji kenpō),
  8. ustanowienie parlamentu (kokkai kaisetsu)
  9. utworzenie armii z poboru (kokumin kaiheishugi, chōheisei),
  10. modernizacja przemysłu [na wzór zachodni] (sangyō no kindaika),
  11. stworzenie nowoczesnego systemu finansowego i monetarnego (kahei, kinyū seido no seibi) itp.

Wymienione zmiany cywilizacyjne dokonywały się w środowisku wspólnot miast i wsi wiernych obyczajom utrwalonym w ciągu wielu wieków.  Nic dziwnego, że ich opór był często bardzo duży. Samuraje chwycili nawet za broń (tzw, wojna Seinan, tzn. na południowym zachodzie w 1877 roku), przeciwstawiając się zmianom prowadzącym do utraty nabytych dawniej przywilejów.

Z drugiej strony, na zewnątrz kraju czaiły się liczne niebezpieczeństwa zagrażające suwerenności kraju. Przypomnijmy, że w XIX wieku Japonia – podobnie jak inne narody Azji Wschodniej i Południowej – była narażona na presję rosnących w potęgę kilku państw europejskich i Ameryki Północnej. Przeżywała wtedy kryzys mechanizmów państwa feudalnego i wzrost ruchów ksenofobicznych, którym przyświecało najpierw hasło czci dla cesarza i wypędzenia „barbarzyńców”, jak nazywano Europejczyków. W tych warunkach umocniła się opozycja żądająca obalenia rządów sioguna, czyli ówczesnego władcy wojskowego dynastii Tokugawa (1603-1868).

W końcu rozpadł się stary porządek, nastąpiła restauracja władzy cesarskiej. Dzięki temu wprowadzono nowy centralistyczny system polityczny. Część dawnej klasy rządzącej jako zwycięzca w walce ze starym reżimem sioguna utworzyła nowy rząd, który rozpoczął budowę podstaw cywilizacji zachodniej, tzn. przemysłu i nowoczesnej armii. Po zniesieniu podziału kraju na feudalne dominia (han), które można by nazywać księstwami, kraj podzielono na prefektury (ken) i rozpoczęto określać warunki dla modernizacji zgodnie z głoszonym wówczas hasłem budowy „bogatego kraju i silnej armii”.

W okresie poprzedzającym zmianę systemu władzy, a więc w okresie sporów i walki ze starym reżimem, decydującym czynnikiem jednoczącym opozycję przeciwko podupadającej władzy rodu Tokugawa, była ideologia, której kod sformułowano jako sonnō jōi  („Czcij Cesarza i przepędź barbarzyńców”)2), wyrażająca poparcie dla systemu władzy cesarskiej głoszone pod koniec epoki Edo, zwanej też epoką Tokugawa. Z biegiem lat ruch sonnō jōi przybierał na znaczeniu i stał się ważną siłą polityczną, która przyczyniła się do obalenia rządów rodu Tokugawa.

„Polityka wypędzenia barbarzyńców”, głoszona w końcu epoki Edo, była wyrazem sprzeciwu wobec otwarcia portów dla obcej floty i zgody rządu sioguna na obecność obcokrajowców na ziemi japońskiej. Zwolennicy tego hasła obawiali się wpływu chrześcijaństwa i agresji militarnej ze strony mocarstw zachodnich. Przeciwnicy władzy Tokugawów wykorzystali ich wymuszoną ugodową politykę końca lat 60. XIX w. do walki z rządem,

Później w nowym okresie Meiji narodziła się nowa opozycja przeciw nowej, reformatorskiej władzy cesarza.

***

Kolejne artykuły z cyklu JAPONIA – między cywilizacją i kulturą – już wkrótce!

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Fernand Braudel, Gramatyka cywilizacji, przełożyła Hanna Igalson-Tygielska, Oficyna Naukowa, Warszawa 2006, s.318
2.Zob. m.in. Bitō Masahide , Nihon bunka no rekishi (Historia kultury japońskiej),  Iwanami Shinsho. Tokio  2001, s. 200