Statut 2.0. cz. A

10.04.2019 6 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Wrzesień 2019 roku już wcale nie tak daleko, a to z końcem tego miesiąca wszystkie polskie uczelnie będą musiały przyjąć nowe rozwiązania statutowe, ponieważ obecnie funkcjonujące statuty uczelni w dniu l października 2018 tracą moc obowiązującą, a wchodzą w życie nowe uczelniane rozwiązania uwzględniające swobodę w tworzeniu wewnętrznej struktury uczelni wynikającą z treści przepisów ustawy — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce1). Wszystkie polskie szkoły wyższe już od jakiegoś czasu powinny pracować nad nowym brzemieniem uczelnianych rozwiązań i miejmy nadzieję, że tak jest. Dla tych, które jeszcze tego nie zrobiły lub nie wiedzą jak się do tego zabrać, dobra wiadomość — powstają już kompleksowe projekty nowych statutów, przygotowywane przez gremia naukowców od lat zajmujących się zagadnieniami szkolnictwa wyższego i organizacją uczelni w Polsce. Nic tylko brać i korzystać, a przynajmniej zapoznać się z gotowymi propozycjami, które po uwzględnieniu specyfiki poszczególnych uczelni, mogą stanowić niezwykle cenną bazę i punkt wyjścia do wypracowania własnych rozwiązań.

 

„Statut 2.0 Koncepcja porządku ustrojowego akademickiej uczelni publicznej”, bo o nim dzisiaj mowa, to autorska koncepcja porządku ustrojowego uczelni publicznej przygotowana przez zespół badaczy i praktyków w obszarze zarządzania instytucjami akademickimi pod przewodnictwem dr hab. Dominika Antonowicza, prof. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Zaprezentowany przez nich dokument podzielony został na dwie części, A i B. Część A, o której dzisiejsze rozważania, jest swoistą dyskusją autorów nad szansami i zagrożeniami, jakie niesie ze sobą możliwość autonomicznego kształtowania wewnętrznego ładu organizacyjnego uczelni pod rządami nowych przepisów. Z kolei część B to już gotowa „ściąga” i pakiet przygotowanych przepisów statutowych.

Jak podkreślają sami autorzy — Dokument jako całość ma być przede wszystkim inspiracją, skłaniać do krytycznej refleksji i oferować konkretne rozwiązania organizacyjne, ale również stanowić punkt odniesienia dla wspólnot akademickich pracujących nad projektowaniem statutów uczelni publicznych.  W tym miejscu musimy zaznaczyć, że Statut 2.0.:

  • odwołuje się wyłącznie do uczelni – instytucji publicznych, akademickich, o dużej złożoności organizacyjnej oraz silnym profilu badawczym;
  • opiera się na trzech podstawowych wartościach nowej struktury uczelni, tj. sterowalność powiązana ze sprawnością elementów dedykowanych realizacji strategii rozwoju uczelni; transparentność procesu podejmowania decyzji zarządczych oraz rozliczalność osób odpowiedzialnych za realizację strategii i wynikającej z niej polityki rozwoju uczelni2)).

Sama Koncepcja jest dość obszerna, dlatego też skupimy się na przedstawieniu zawartych w niej propozycji dotyczących jednych z tych kwestii, które budzą najwięcej wątpliwości i trudności z perspektywy uczelni, tj. organizacji uczelni, z uwzględnieniem struktury wewnętrznych jednostek organizacyjnych.

Uczelnia jako organizacja zwarta

Autorzy opracowania reprezentują stanowisko tych środowisk naukowców, którzy w konieczności dostosowania przepisów do nowych regulacji prawnych widzą raczej szansę niż zagrożenie. Zauważają jednocześnie, iż nowa ustawa koresponduje z ogólnoeuropejską tendencją do ewolucji szkół wyższych w kierunku organizacji zwartej. Taki podmiot cechuje daleko posunięta samodzielność i swoboda organizacyjna oraz pogłębiona autonomia finansowa. Podobne hasła towarzyszyły całemu procesowi tworzenia Ustawy 2.0., co ostatecznie znalazło swoje odzwierciedlenie w uchwalonych przepisach dających środowisku naukowemu zdecydowanie więcej możliwości budowania kultury organizacyjnej swojej uczelni na podstawie swoich własnych decyzji i wyraźnie zakreślonej swobody i podmiotowości.

Nowe przepisy idą właśnie w kierunku konsekwentnego wprowadzania systemu zarządzania uczelnią przybierającą kształt organizacji zwartej, co najlepiej widać na wyraźnej centralizacji działań szkół wyższych i wzmocnieniu ich najważniejszych ośrodków decyzyjnych (rektor, senat, rada uczelni) oraz ograniczeniu podmiotów biorących udział w procedurach zarządczych. Jak przytomnie zauważają autorzy Statutu 2.0. tak fundamentalna zmiana konstrukcji uczelni jako organizacji, pozwala na ograniczenie wielkich bolączek polskich szkół wyższych, czyli np. braku zdolności do szybkiego i adekwatnego reagowania na zmiany, czy też partykularyzmu określonych środowisk, co oczywiście powinno znaleźć swój wyraz w ostatecznej wersji nowego statutu. Odejście od ustawowo narzuconej struktury to także dodatkowa szansa na pogodzenie od zawsze rozbieżnych interesów uczelni występującej jako podmiot organizacyjny oraz członków środowisk akademickich o kompletnie różnych celach, które próbują osiągnąć, w ramach jednego uczelnianego organizmu, zależnie od jego wielkości, specyfiki i przez lata wypracowanych zwyczajów i rozwiązań3).

Struktura uczelni

Ustawa 2.0. określa, iż nowe statuty muszą wskazywać typy jednostek organizacyjnych uczelni, nie narzucając jednak żadnych gotowych rozwiązań w tym zakresie. Pełna swoboda w konstruowaniu nowych struktur rodzi po stronie szkół wyższych niestety mnóstwo obaw. Z tego też powodu jedynie nielicznie z nich decydują się na odważniejsze przemodelowanie funkcjonujących od lat rozwiązań, zwłaszcza że mają na to bardzo mało czasu. Niemniej autorzy Statutu 2.0. proponują kilka nowych pomysłów, które mogą uwolnić nieco skostniałe już struktury od dobrze wszystkim znanych wypaczeń. W pełni popieramy wszelkie działania pokazujące, że poprzez zastosowanie prostych i efektywnych rozwiązań, przy odpowiednim wsparciu decyzyjnym władz uczelni, nowe odświeżone struktury mogą przynieść dużo korzyści i pozytywny impuls dla efektywności działania całego aparatu organizacyjnego i naukowego.

Przedstawiona Koncepcja proponuje mianowicie zastosowanie dwupoziomowego podziału wewnętrznych jednostek organizacyjnych uczelni. I tak jednostki I poziomu  miałyby składać się ze szkół/wydziałów/kolegiów etc. wyodrębnionych dla określonych dziedzin nauki pozostających pod kierownictwem dziekana. II poziom stanowiłyby jednodyscyplinowe instytuty wchodzące w skład jednostek organizacyjnych I poziomu. Obok nich istniałyby oczywiście szkoły doktorskie kierowane przez dziekana/dyrektora, niewchodzące w skład wydziału, będące jednostkami I poziomu oraz inne jednostki organizacyjne o innych nazwach i strukturalnym umocowaniu niż wyżej wskazane (centra badawcze, centra kształcenia, kolegia studiów etc.). Niezwykle istotne jest to, iż dokument wprost określa, że wewnętrznymi jednostkami organizacyjnymi uczelni kierują osoby niemające statusu organów oraz, że w jednostkach tych nie funkcjonują organy kolegialne4).

Ład organizacyjny uczelni

Statut 2.0. jako jeden z pierwszych projektów pochyla się w tak głęboki sposób nad propozycjami ustalenia nowej struktury funkcji obecnych na uczelni. Jedną z ciekawszych propozycji jest powierzenie części funkcji kierowniczych i doradczych w uczelni osobom i ciałom zbiorowym, bez nadawania im przymiotu organu. Ustawa 2.0. wymienia jedynie rektora, senat i radę uczelni, jako organy które muszą występować w każdej uczelni. W pozostałym zakresie szkoły wyższy posiadają pełną swobodę zarówno w zakresie powołania innych organów uczelni, jak i podmiotów biorących udział w zarządzaniu uczelnią na podstawie innego umocowania.

Idąc tym tropem Koncepcja proponuje wyodrębnienie podmiotów nie posiadających przymiotu organu spełniających jednak bardzo istotną rolę w łańcuchu decyzyjnym uczelni, a są  to:.

  • prorektorzy właściwi do wyodrębnionych zakresów funkcjonowania uczelni, w tym przede wszystkim prorektor właściwy do spraw kształcenia (dydaktyki), prorektor właściwy do spraw nauki, prorektor właściwy do spraw studenckich oraz prorektor właściwy do spraw administracyjno-finansowych. Dużą nowością proponowaną przez Statut 2.0. jest pozostawienie kompetencji określenia liczby i zakresu kompetencji poszczególnych prorektorów w rękach rektora wraz z prawem do ich powołania i odwołania;
  • ciała doradczo-opiniujące: kolegium zarządcze (zarząd uczelni), komisja doskonałości naukowej oraz komisje do spraw jakości kształcenia (wyodrębnione dziedzinowo);
  • dziekani wydziałów/szkół i kierownicy innych wyodrębnionych jednostek organizacyjnych uczelni; koordynatorzy dyscyplin; koordynatorzy kierunków;
  • komisje konkursowe do spraw zatrudniania nauczycieli akademickich oraz komisje do spraw indywidualnej oceny pracowników;
  • dyrektor do spraw administracyjnych oraz dyrektor finansowy (kwestor/główny księgowy)5).
Podsumowanie

To jedynie kilka kwestii, które w nieco nowy, lecz w dalszym ciągu dość klasyczny sposób są zaprezentowane przez autorów Statutu 2.0. Obok nich odnosi się on praktycznie do wszystkich aspektów składających się na obraz polskich uczelni (pracownicy uczelnie, kształcenie studentów, nadawanie stopni naukowych, mienie i gospodarka uczelni etc.), a które muszą w określonym stopniu znaleźć swoje odzwierciedlenie w brzemieniu nowego statutu. Zobaczymy czy w najbliższym czasie pojawią się kolejne tego typu inicjatywy, niemniej już teraz warto przyglądać się wszelkim działaniom zmierzającym, podobnie jak „Statut 2.0 Koncepcja porządku ustrojowego akademickiej uczelni publicznej” do jak najlepszego przygotowania uczelni do nowych warunków funkcjonowania szkolnictwa wyższego w Polsce.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. z 2018 r. poz. 1668) z późniejszymi zmianami
2.Red. Dominik Antonowicz, Jakub Kosowski, Ryszard Koziołek, Anna Machnikowska, Michał Miłosz, Tomasz Pietrzykowski, Adam Szot, „Statut 2.0 Koncepcja porządku ustrojowego akademickiej uczelni publicznej (http://statut20.umk.pl/wp-content/uploads/2019/01/Statut.pdf
3.ibid, str.7
4.ibid. str12-13
5.ibid.