W jaki sposób ograniczyć czy rozszerzyć odpowiedzialność w umowie?

03.01.2019 1 minuta na przeczytanie artykułu
Akademia Bezpieczeństwa Ekonomiczno-Prawnego

Co do zasady dłużnik odpowiada za każdą postać i stopień winy, zarówno umyślną jak i nieumyślną. Najwyższym stopniem winy jest wina umyślna, z kolei wszystkie postacie winy nieumyślnej określa się w prawie cywilnym jako niedbalstwo.

W ramach winy nieumyślnej wyróżnia się rażące niedbalstwo pojmowane jako kwalifikowana postać braku staranności w przewidywaniu skutków działania, graniczące z umyślnością (tak: wyrok SN z dnia 19 lutego 2003 r., sygn. akt V CKN 1680/00) . Jeżeli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika nic innego, dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności. Należyta staranność jest ogólnie wymagana w stosunkach danego rodzaju. To obiektywnie istniejący wzorzec postępowania stworzony w celu jak najlepszego, poprawnego wykonania zobowiązania (art. 355 k.c.).

Na podstawie art. 472 Kodeksu cywilnego możliwe jest umowne ograniczenie bądź rozszerzenie odpowiedzialności kontraktowej dłużnika. Granicą ograniczenia odpowiedzialności dłużnika jest zgodnie z art. 473 § 2 Kodeksu cywilnego wina umyślna, bowiem nieważne jest zastrzeżenie wyłączające odpowiedzialność dłużnika za szkodę wyrządzoną umyślnie. Przy ograniczeniu odpowiedzialności dłużnik może odpowiadać za winę umyślną albo za winę umyślną i rażące niedbalstwo (złagodzenie odpowiedzialności).

Strony mogą również w umowie ograniczyć zakres szkody oraz wielkość odszkodowania.  Zgodnie z art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Szkoda majątkowa może wystąpić zatem w dwóch postaciach: strat, które poszkodowany poniósł (damnum emergens) oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (lucrum cessans). Istnieje możliwość umownego ograniczenia odpowiedzialności do poniesionych strat wyłączając utracone korzyści. Poza przypadkami określenia rodzaju szkód podlegających naprawieniu, szczególna regulacja umowna może dotyczyć ograniczenia wysokości odszkodowania.

Odpowiedzialność dłużnika może obejmować szkody spowodowane nie tylko jego zawinionym zachowaniem. Art. 473 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala na rozszerzenie odpowiedzialności odszkodowawczej, ponieważ dłużnik poprzez umowę może przyjąć odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu okoliczności, za które na mocy ustawy odpowiedzialności nie ponosi. Umownie ukształtowana odpowiedzialność dłużnika może obejmować niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu ściśle określonych okoliczności przypadkowych, a nawet siły wyższej.

 

Anna Karolak

Współfinansowane ze środków Fundacji PZU

Program dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2018