Rola i zadania Narodowego Banku Polskiego

25.08.2017 6 minuty na przeczytanie artykułu

Autor: Andrzej Barabasz (Chepry)/wikipedia

Narodowy Bank Polski (NBP) powstał w 1945 roku. Jest bankiem centralnym Rzeczpospolitej Polskiej, działa na podstawie Konstytucji RP, Ustawy o Narodowym Banku Polskim oraz Ustawy Prawo bankowe. NBP odpowiada za wartość polskiego pieniądza, a jego głównym zadaniem jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, co jest możliwe poprzez prowadzenie przez NBP polityki pieniężnej państwa. Ponadto NBP dba o bezpieczeństwo finansowe państwa, bezpieczeństwo płynności obrotu gotówkowego, a także o rozwój infrastruktury rynku finansowego.

NBP pełni trzy podstawowe role:

  1. Bank emisyjny. NBP ma wyłączność na emitowanie znaków pieniężnych Rzeczpospolitej Polskiej, czyli złotych i groszy, a zatem również prawnego środka płatniczego w Polsce. Do zadań NBP w tym zakresie należy określenie wielkości emisji, wprowadzenia do obiegu oraz regulacja ilości pieniądza w obiegu.
  2. Bank banków. W stosunku do banków działających na terenie Polski NBP pełni rolę regulacyjną, która ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa depozytów zgromadzonych w bankach oraz stabilności sektora bankowego. Organizuje system rozliczeń pieniężnych, prowadzi bieżące rozrachunki międzybankowe i aktywnie uczestniczy w międzybankowym rynku pieniężnym. Na NBP spoczywa odpowiedzialność za bezpieczeństwo i stabilność systemu bankowego w Polsce.
  3. Bank państwa. Do zadań NBP należy również obsługa bankowa budżetu państwa oraz prowadzenie rachunków bankowych rządu i centralnych instytucji państwowych, państwowych funduszy celowych i państwowych jednostek budżetowych.

W ramach pełnienia powyższych ról NBP prowadzi działania w następujących obszarach:

  1. Emisja pieniądza.

Jako bank emisyjny NBP wprowadza do obiegu nowe znaki pieniężne, wycofuje z obiegu określone znaki pieniężne oraz ustala zasady wycofania zużytych lub uszkodzonych znaków i zatrzymania fałszywych znaków pieniężnych. NBP emituje zarówno banknoty, jak i monety, w tym limitowane monety kolekcjonerskie. Najbardziej jaskrawym przykładem działalności emisyjnej jest denominacja z tzw. „starego złotego” (PLZ) na „nowego złotego” (PLN) przeprowadzona przez NBP w 1995 roku zgodnie z Ustawą przyjętą wcześniej przez Sejm. Innym ciekawym przykładem jest wprowadzenie do obiegu w 2017 r. nowego banknotu, którego nominał wynosi 500 złotych.

  1. Ustalanie i prowadzenie polityki pieniężnej.

NBP dąży do utrzymania stabilności cen, prowadząc politykę pieniężną zgodnie z decyzjami Rady Polityki Pieniężnej (RPP). RPP wykorzystuje strategię celu inflacyjnego, w ramach której od 2004 r. celem polityki pieniężnej jest utrzymanie inflacji na poziomie 2,5% z symetrycznym przedziałem odchyleń o szerokości ±1 pkt proc. w średnim okresie. NBP pośrednio wpływa na gospodarkę, w tym inflację, przede wszystkim za pomocą swoich stóp procentowych, które przekładają się na wysokość oprocentowania na rynku międzybankowym. Z kolei stopy rynku międzybankowego wpływają na oprocentowanie depozytów i kredytów w bankach komercyjnych. Przekłada się to na wielkość akcji kredytowej i w konsekwencji również na popyt w gospodarce, a także stopę inflacji. Jest to jeden z tzw. kanałów transmisji polityki pieniężnej na gospodarkę. Utrzymanie inflacji w ryzach jest jednym z najbardziej istotnych zadań NBP. Nadmierna inflacja generuje bowiem koszty i prowadzi do podwyższonej niepewności w gospodarce, co ma negatywny wpływ na wzrost gospodarczy.

Jakimi instrumentami dysponuje NBP w ramach kształtowania polityki pieniężnej?

  1. Operacje otwartego rynku – operacje między bankiem centralnym a bankami komercyjnymi. Obejmują one kupno i sprzedaż papierów wartościowych oraz dewiz, a ponadto emisję papierów dłużnych NBP. Dzięki temu instrumentowi NBP jest w stanie równoważyć popyt i podaż środków utrzymywanych przez banki komercyjne. Na co dzień NBP prowadzi standardowe operacje otwartego rynku, dzięki czemu stopa rynku międzybankowego POLONIA kształtuje się w pobliżu stopy referencyjnej NBP. NBP może również prowadzić dodatkowe operacje otwartego rynku, gdy wystąpi taka potrzeba – bardzo dobrym przykładem jest tutaj wprowadzenie tzw. pakietu zaufania w październiku 2008 r. Były to działania mające na celu stabilizację krajowego systemu finansowego przy ogólnoświatowym kryzysie finansowym. Pakiet ten polegał na zasilaniu sektora bankowego w płynność poprzez operacje repo. Przez kolejne dwa lata NBP prowadził regularne operacje repo.
  2. Rezerwa obowiązkowa łagodzi wpływ płynności banków na stopy procentowe w rynku międzybankowym. Jest to procent od wysokości wkładów klientów danego podmiotu. Wysokość rezerwy obowiązkowej określa RPP (obecnie 3,5%).
  3. Operacje kredytowo-depozytowe, czyli kredyty lombardowe (górna granica stóp procentowych na rynku pieniężnym) oraz lokaty terminowe banków w NBP (dolna granica stóp procentowych na rynku pieniężnym). Ich celem jest łagodzenie wahań najkrótszych stóp rynku międzybankowego.
  1. Zarządzanie rezerwami dewizowymi RP.

Rezerwy dewizowe mają na celu ograniczenie ryzyka odpływu kapitału z kraju oraz obniżenie kosztu finansowania na międzynarodowym rynku, a co za tym idzie, gwarantowanie finansowej wiarygodności gospodarki krajowej. W przypadku zapotrzebowania ze strony rynków finansowych lub sektora bankowego, gwarantują również płynność finansową. Zarządzanie rezerwami ma na celu osiągnięcie jak największych zysków, przy równoczesnym bezpieczeństwie i płynności inwestowanych środków (np. w rządowe papiery wartościowe państw o wysokim ratingu). Jak to przekłada się na życie obywateli? Zarządzanie rezerwami walutowymi ma zabezpieczyć gospodarkę krajową przed kryzysem walutowym. Rynek walutowy jest kreowany na zasadzie popytu i podaży, w zależności od zainteresowania inwestorów. W sytuacji gdyby to zainteresowanie (z różnych przyczyn) odwróciło się od polskiej gospodarki, a co za tym idzie, wartość inwestycji w Polsce drastycznie by spadła, polska waluta nagle straciłaby znacząco na wartości. Taka sytuacja doprowadziłaby do wzrostu kosztów obsługi zadłużenia zagranicznego, a w skrajnym przypadku nawet niewypłacalności Polski wobec jej zagranicznych wierzycieli – i temu właśnie zapobiec mają rezerwy dewizowe. Kryzys walutowy jest co do zasady tym mniej prawdopodobny, im większe są rezerwy.

  1. Prowadzenie bankowej obsługi budżetu państwa.

Do zadań NBP należy prowadzenie rachunków bieżących rządu, w tym budżetu państwa, ale też rachunków bieżących państwowych jednostek budżetowych i państwowych funduszy celowych zarządzanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oraz innych jednostek uprawnionych do tego na podstawie Ustawy o NBP. Rachunki prowadzone są zarówno w walucie polskiej, jak i w walutach obcych.

  1. Działania na rzecz stabilności krajowego systemu finansowego.

Jak wiadomo, funkcją i zadaniem systemu finansowego jest umożliwienie przepływu środków finansowych między podmiotami, które dysponują nadwyżkami, a tymi, które mają na środki finansowe zapotrzebowanie. Współczesna gospodarka nie może funkcjonować bez systemu finansowego, a jego uczestnikami są niemal wszystkie podmioty gospodarcze – nie tylko banki, kasy oszczędnościowe, fundusze, zakłady ubezpieczeń, ale także przedsiębiorstwa niefinansowe i gospodarstwa domowe. Dlatego stabilność systemu finansowego ma fundamentalne znaczenie dla rozwoju gospodarczego. Nasuwa się jednak pytanie, co rozumiemy pod pojęciem „stabilność systemu finansowego”? Przyjmuje się, że stabilny system to ten, w którym nawet jeżeli dojdzie do niewydolności części instytucji, to będzie on nadal wypełniał prawidłowo swoje podstawowe funkcje. Ponadto NBP pełni rolę pożyczkodawcy ostatniej instancji, czyli jest gotowy do udzielania pożyczek płynnościowych bankom komercyjnym w sytuacji kryzysowej, kiedy nie są one w stanie pozyskać płynności z innego źródła. NBP monitoruje funkcjonowanie systemu finansowego, analizując strukturę, wydajność, tendencje czy koszty – regularnie umieszcza swoje wnioski w raportach. Działając na rzecz utrzymania stabilności systemu finansowego, NBP współpracuje z Ministerstwem Finansów, Komisją Nadzoru Finansowego i Bankowym Funduszem Gwarancyjnym (szefowie tych trzech instytucji wraz z Prezesem NBP tworzą Komitet Stabilności Finansowej, który odpowiada za nadzór makroostrożnościowy i zarządzanie kryzysowe), a także z instytucjami międzynarodowymi, w szczególności z Europejską Radą Ryzyka Systemowego.

  1. Działania na rzecz systemu płatniczego.

System płatniczy umożliwia przepływ środków płatniczych wewnątrz kraju. Zadaniem NBP jest organizowanie rozliczeń w gospodarce, działanie regulacyjne oraz nadzór nad systemami płatności – tak między podmiotami fizycznymi, jak podmiotami prawnymi. Celem tego zadania jest zapewnienie bezpiecznego i wydajnego systemu płatniczego, w którym każdy podmiot podejmujący działania finansowe robi to z pewnością, że wybrana formuła jest sprawdzona i wiarygodna. Osiągane jest to poprzez weryfikację systemów płatności, wydawanie zaleceń czy prowadzenie danych statystycznych. Świetnym przykładem jest tu zgoda na wprowadzenie systemu płatności mobilnych BLIK. Jest to relatywnie nowy system (został uruchomiony w lutym 2015 r.), który w ciągu niespełna dwóch lat funkcjonowania zgromadził 3,8 mln użytkowników1). Pokazuje to bezpośredni wpływ NBP na funkcjonowanie systemu płatniczego.

  1. Działalność edukacyjna i informacyjna.

Istotną rolą NBP jest również upowszechnianie wiedzy ekonomicznej m.in. dzięki udostępnianiu informacji na stronie internetowej www.nbp.pl oraz poprzez działalność Portalu Edukacji Ekonomicznej. Ciekawym przejawem działalności edukacyjnej NBP jest Centrum Pieniądza im. Sławomira S. Skrzypka – interaktywna placówka otwarta dla zwiedzających od 2016 r.

   [ + ]

1.Informacja o rozliczeniach pieniężnych i rozrachunkach międzybankowych w I kwartale 2017 r., Narodowy Bank Polski, czerwiec 2017, http://www.nbp.pl/systemplatniczy/publikacje/2017_1.pdf