Rodzaje podatków w polskim systemie

26.11.2018 4 minuty na przeczytanie artykułu
Akademia Bezpieczeństwa Ekonomiczno-Prawnego

pixabay.com

Podatki nie mają pozytywnego wydźwięku dla większości osób, kojarzą się z czymś przymusowym i narzucanym z góry. Jednak każdy z nas czerpie z nich korzyści, ponieważ wracają do nas w różnych formach. Bez nich żadne państwo nie mogłoby funkcjonować i wypełniać swoich nawet fundamentalnych zadań.

 

Podstawa prawna

Opodatkowanie obywateli odbywa się na podstawie Konstytucji RP, ordynacji podatkowej i poszczególnych ustaw. Regulacja tej kwestii znajduję się w art. 217 Konstytucji RP: Nakładanie podatków, innych danin publicznych, określanie podmiotów, przedmiotów opodatkowania i stawek podatkowych, a także zasad przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmiotów zwolnionych od podatków następuje w drodze ustawy.

Podmiotem jest osoba prawna lub fizyczna, która jest opodatkowana, zaś przedmiotem to, co podlega opodatkowaniu. Przepisy szczególne odnośnie prawa podatkowego materialnego i procesowego znajdują się w uchwalonej w 1997 roku ustawie – Ordynacja podatkowa. Jest w niej zawarta definicja legalna, według której podatek to: publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe i bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy, wynikające z ustawy podatkowej. Za system podatkowy przyjmuje się ogół podatków występujących w danym państwie w określonym czasie. Powinien być niesprzeczny, logiczny i zupełny1).

Funkcje podatków

Głównym powodem opodatkowania określonych podmiotów jest funkcja fiskalna. Ściąganie podatków stanowi największe wpływy do budżetu państwa. Są potrzebne do finansowania wydatków publicznych, a co za tym idzie funkcjonowania organów państwowych.  Nakładanie podatków pozwala także na redystrybucję środków, które należą do podatników między związkami publicznoprawnymi. Taka funkcja jest nazywana regulacyjną, ze względu na przesuwanie części dochodów od podmiotów gospodarczych i ludności do budżetu państwa. Organy państwowe mogą za pomocą obciążeń podatkowych realizować funkcję stymulacyjną. Określona wysokość i sposób ściągania podatków może zachęcać lub odstręczać od prowadzenia danej działalności gospodarczej. Przejawem tej funkcji mogą być ulgi podatkowe, podwyżki akcyzy lub kwota wolna od podatku od osób fizycznych. Warto również wspomnieć, że ilość ściąganych świadczeń stanowi dane, które po dokładnej analizie mogą służyć, jako informacja o procesach przebiegających w określonych gałęziach gospodarki2). Podstawowa klasyfikacja podatków dzieli je ze względu na przedmiot opodatkowania na:

  1. Podatki przychodowe

Pobierane od przychodu danego podmiotu, czyli całego wpływu brutto osiągniętego z określonych źródeł o charakterze gospodarczym. Polegają na ustaleniu konkretnej kwoty lub stawki procentowej obliczanej na podstawie wysokości uzyskanego przychodu3). Do tej grupy zaliczają się: podatek od gier, rolny, leśny i ryczałt, który charakteryzuje się szacunkowym określeniem podstawy opodatkowania dla grupy podatników.

  1. Podatki dochodowe

Opierają się na rzeczywistym dochodzie, co oznacza, że podstawą opodatkowania jest przychód po potrąceniu kosztów jego uzyskania. To świadczenie dotyczy zarówno osób fizycznych (PIT), jak i osób prawnych (CIT). PIT to angielski skrót od sformułowania personal income tax, czyli podatek od dochodu osobistego. Co do zasady obejmuje on wszystkie dochody uzyskiwane przez podmiot. W Polsce funkcjonują dwie stawki opodatkowania zależne od wysokości rocznego dochodu. Do 85 528 złotych obowiązuje próg 18%, zaś powyżej tej kwoty podatnik jest zobowiązany zapłacić ok. 14 839 zł plus 32% nadwyżki od kwoty stanowiącej próg (tj. 85 528 zł). Minimum wolne od podatku w 2017 roku wynosi 6 600 zł, polega to na tym, że podatnicy, którzy przez cały rok zarobili kwotę równą lub niższą od 6 600 zł są zwolnieni z zapłaty podatku PIT. Z kolei CIT to skrót od corporate income tax, czyli podatku od dochodu przedsiębiorstw, wobec tego dotyczy osób prawnych. Nieograniczony obowiązek jest nakładany na firmy, które posiadają siedzibę na terenie RP. W takiej sytuacji odprowadzają one podatek od całkowitego przychodu. Ograniczony obowiązek dotyczy tych podmiotów, których siedziba znajduje się poza granicami Polski, lecz opodatkowana część dochodu została uzyskana na jej terenie.

  1. Obrotowe

Przedmiotem ich opodatkowania jest wartość obrotu, czyli sprzedanych towarów i świadczonych usług. Rzeczywisty ciężar podatku ponosi ostatni nabywca dobra lub usługi, czyli konsument. Stąd podatek ten często nazywany jest konsumpcyjnym, bądź od wydatków. W Polsce największe znaczenie w tej grupie mają: podatek od towarów i usług (VAT) i akcyzowy. Suma wpływów z tych dwóch podatków stanowi ponad 50% wszystkich dochodów budżetu państwa4).

VAT to kolejny skrót (ang. Value Added Tax). Obowiązująca stawka podstawowa VAT jest równa 23% i dotyczy większości towarów. Obniżona stawka wynosi 8% (m. in. import dzieł sztuki, usługi szewskie i fryzjerskie) lub 5% (m. in. produkty żywnościowe, książki i czasopisma). Akcyza to podatek o charakterze pośrednim, jest nakładany na niektóre wyroby konsumpcyjne. Tym rodzajem opodatkowania podlegają: produkty energetyczne, energia elektryczna, samochody osobowe, napoje alkoholowe i wyroby tytoniowe. Dwie ostatnie kategorie produktów muszą być oznaczone znakami akcyzy tzw. banderolami.

  1. Majątkowe

W ich przypadku należność jest wyliczana na podstawie posiadanej masy majątkowej. Mogą mieć charakter nominalny, opodatkowany jest dochód, który majątek przynosi, i realne, czyli takie, które ponoszone są bezpośrednio z majątku. Podatki majątkowe są uznawane za dodatkowe, a ich rolą jest uszczelnianie i uzupełnianie systemu podatkowego. Mogą być dotyczyć całości posiadanego przez dany podmiot majątku, sam przyrost lub zmianę praw majątkowych.

Inne klasyfikacje podatków

Podatki występujące na terenie Rzeczpospolitej można również podzielić według kryterium przerzucalności i zasady zdolności płatniczej podatnika na bezpośrednie i pośrednie. Te pierwsze odznaczają się tym, że wysokość podatku jest ściśle związana z jego źródłem. Są nieprzerzucalne, czyli podatnik nie może scedować ciężaru na inny podmiot, i związane ze zdolnością płatniczą podmiotu. Zaliczane są do nich: dochodowe, przychodowe i majątkowe. Podatki pośrednie bazują na domniemaniu istnienia dochodu i są przerzucalne, przykładem jest podatek obrotowy5). Innym kryterium jest rodzaj budżetu, do którego wpływają podatki. Wyróżnia się centralne, lokalne i wspólne6).

   [ + ]

1.J. Glumińska-Pawlic, System podatkowy – potrzeba czy konieczność, [w:] Czy w Polsce istnieje system podatkowy, str.82-84
2.http://www.finanse.mf.gov.pl/abc-podatkow/informacje-podstawowe
3.N. Gajl, Teorie podatkowe w świecie, s. 159
4.msp-24.pl/Analiza-przychodow-Panstwa-a-podatek-VAT,16,13.html
5.www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/BASLeksykon.xsp?t=s&id=FB0D364ACFD50C18C1257A590041E70C&q=Podatki
6.R. Wolański, System podatkowy w Polsce, str. 17-47

Współfinansowane ze środków Fundacji PZU

Program dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2018