Kto reprezentuje studentów i doktorantów?

25.01.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

Fot. pixabay.com/CC0 Public Domain

W państwach należących do Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego obowiązującym standardem jest funkcjonowanie struktur reprezentacji studentów i doktorantów, którzy odbywają studia i realizują badania w instytucjach szkolnictwa wyższego działających na terenie danego państwa. Często lokalne organizacje samorządu studentów lub doktorantów skupiają się w swoistych organizacjach parasolowych działających na forum krajowym. Pomiędzy poszczególnymi państwami istnieje szereg różnic, związanych między innymi z różnicami w konstrukcji systemu szkolnictwa wyższego danego państwa, standardem jest jednak funkcjonowanie przedstawicieli organizacji krajowej w stowarzyszeniach na poziomie ponadnarodowym.

 

W przypadku studentów najpoważniejszą organizacją tego typu w Europie jest European Students Union (Europejska Unia Studentów), a w przypadku doktorantów EURODOC – The European Council of Doctoral Candidates and Junior Researchers (Europejska Rada Doktorantów i Młodych Naukowców). Z racji istoty swojego funkcjonowania organizacje i na poziomie krajowym i na poziomie międzynarodowym uczestniczą w działaniach, mających wpływ na proces legislacyjny w zakresie dotyczącym reprezentowanych przez siebie grup, czyli w sposób charakterystyczny dla grup interesów. Niniejszy artykuł ma za zadanie zaprezentować strukturę poszczególnych organizacji i przykładowe działania, które można określić jako działania grup interesów uczestniczących w procesie legislacyjnym.

W Polsce na poziomie krajowym najważniejszą organizacją skupiająca samorządy studenckie jest Parlament Studentów Rzeczypospolitej Polskiej (PSRP). Organizacja funkcjonuje od 1995, jej istnienie gwarantowane jest na mocy ustawy – obecnie ustawy z dnia 27 lipca 2005 roku Prawo o szkolnictwie wyższym (POSW). Art. 203 POSW daje PSRP prawo do wyrażania opinii i przedstawiania wniosków w sprawach dotyczących studentów. Ten sam artykuł gwarantuje też tej organizacji możliwość opiniowania aktów normatywnych dotyczących studentów w terminie miesiąca od przedłożenia do zaopiniowania przez Ministra właściwego ds. szkolnictwa wyższego. Ustawa nakłada na Ministra właściwego ds. szkolnictwa wyższego obowiązek przekazywania środków finansowych niezbędnych dla funkcjonowania organizacji.

Najwyższym organem PSRP jest zjazd delegatów reprezentujących samorządy studenckie z poszczególnych uczelni. Zjazd delegatów na mocy Statutu PSRP1) spośród siebie wybiera na 2-letnią kadencję Przewodniczącego PSRP i opiniuje proponowaną przez niego Radę Wykonawczą stanowiące organy wykonawcze organizacji. Wybiera również Radę Studentów, będącą organem opiniodawczym i uchwałodawczym organizacji, Komisję Rewizyjną, która jest organem kontrolnym, oraz Rzecznika Praw Studenta, powoływanego do obrony praw studenckich.

Przewodniczący PSRP z urzędu zasiada w Prezydium Polskiej Komisji Akredytacyjnej, a przedstawiciele PSRP uczestniczą w pracach komisji Sejmu i Senatu RP, w przypadku gdy tematyka prac Komisji związana jest z celami statutowymi organizacji. PSRP jest również jedynym przedstawicielem Polski w European Students’ Union (ESU).

Bliźniaczą organizacją dla samorządów doktorantów w Polsce jest Krajowa Reprezentacja Doktorantów (KRD). Funkcjonuje ona od 2005 roku, czyli od wprowadzenia POSW. Analogicznie do PSRP jest to ogólnokrajowa reprezentacja doktorantów, która przedstawia głos doktorantów uczelni i jednostek naukowych przed władzami państwa. Art. 209 POSW gwarantuje KRD prawo do opiniowania aktów normatywnych dotyczących doktorantów w trybie podobnym do tego jaki stosowany jest w przypadku PSRP.

Podobnie jak w przypadku PSRP najwyższym organem KRD jest zjazd delegatów reprezentujących samorządy doktoranckie uczelni oraz instytutów badawczych PAN. Spośród swojego grona wybierają oni na roczną kadencję Przewodniczącego KRD oraz współpracujący z nim Zarząd, który stanowi zarówno organ uchwałodawczy jak i wykonawczy organizacji. Do kontroli działań KRD zjazd delegatów powołuje Komisję Rewizyjną.

Przedstawiciele KRD uczestniczą w pracach komisji Sejmu i Senatu RP, a sama organizacja jest jedynym przedstawicielem naszego kraju w EURODOC – The European Council of Doctoral Candidates and Junior Researchers (EURODOC).

Można wyróżnić wiele działań obu organizacji, które mają charakter reprezentowania interesów poszczególnych z grup – studentów i doktorantów. Najbardziej widoczne działania skupione były wokół procesu konsultacji projektów nowej Ustaw o szkolnictwie wyższym i nauce, którego kulminacją był Narodowy Kongres Nauki we wrześniu 2017 roku.

W przypadku Krajowej Reprezentacji Doktorantów zrealizowano projekt „#Doktorat20”, który zebrał środowiskowe założenia do tzw. Ustawy 2.0 opracowane na bazie postulatów zebranych od doktorantów i samorządów doktoranckich. Efekt prac zespołu projektowego został zaprezentowany 17 maja 2017 r. na spotkaniu z udziałem Jarosława Gowina – Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Niektóre z tych postulatów zebrały pozytywne opinie i zostały włączone do projektu nowej Ustawy np. powszechne stypendia dla doktorantów2)

PSRP realizowało podobny projekt „Studencki projekt założeń do Ustawy 2.0”, który miał za zadanie przedstawić oczekiwania środowiska studenckiego opracowane na bazie szeregu konferencji dotyczących nowej ustawy oraz prac zespołu projektowego. Efektem tych prac był dokument opublikowany w lipcu 2017.

Oba te projekty pokazały możliwość bezpośredniego wpływu na proces legislacyjny poprzez wyrażanie opinii i prezentowanie postulatów środowiska poprzez PSRP i KRD.

Podobne aktywności można wyróżnić w działalności ESU i EURODOC na poziomie instytucji europejskich.

ESU to organizacja o relatywnie długim rodowodzie. Zręby organizacji powstały w 1982 roku, a obecnie skupia ona 46 reprezentacji samorządów studenckich z 39 europejskich państw. Została powołana by reprezentować studentów przed instytucjami Unii Europejskiej, Radą Europy, Bologna Follow-up Group oraz UNESCO. Najważniejszym organem ESU jest Komitet Wykonawczy składająca się z pracujących bezpośrednio w Brukseli Przewodniczącego i 2 wiceprzewodniczących oraz 7 pozostałych członków. Do tego dochodzi grupa koordynatorów wybierana przez Komitet Wykonawczy3)

EURODOC za to jest organizacją dużo młodszą. Funkcjonuje od 2002. Obecnie w skład tej organizacji wchodzi 32 narodowych organizacji doktorantów i młodych naukowców z 32 państw europejskich. Organem kierującym EURODOC jest Zarząd – Przewodniczący, Wiceprzewodniczący, Sekretarz, Skarbnik oraz do trzech członków zarządu. Zarząd wspierany jest przez Radę Powierniczą skupiająca osoby doświadczone w zakresie Europejskiej Przestrzeni Badawczej oraz Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego.

Podobnie jak w przypadku organizacji działających na forach krajowych, wśród projektów ESU i EURODOC można wyróżnić działania charakterystyczne dla grup interesów zaangażowanych w proces legislacyjny na poziomie instytucji Unii Europejskiej lub innych organizacji międzynarodowych.

Jednym z najbardziej medialnych projektów ESU w tym zakresie była inicjatywa zmian  w „Dyrektywie Parlamentu Europejskiego oraz Rady w sprawie warunków wjazdu i pobytu obywateli państw trzecich w celu prowadzenia badań naukowych, odbycia studiów, szkoleń, udziału w wolontariacie, programach wymiany młodzieży szkolnej lub projektach edukacyjnych oraz podjęcia pracy w charakterze au pair”. Od 2013 roku organizacja była zaangażowana w pracę i dyskusję na temat powyższej tzw. „Dyrektywy Visa”, która dotykała harmonizacji pomiędzy państwami narodowymi w zakresie wjazdu i pobytu obywateli państw trzecich ze szczególnym naciskiem położonym na studentów i badaczy.

Analogicznie w przypadku EURODOC projektem kluczowym z punktu widzenia reprezentowania interesów grupy doktorantów i młodych naukowców było zaangażowanie w rozwój Europejskiej Przestrzeni Badawczej (EPB). Od 2011 roku EURODOC uczestniczyła w konsultacjach i negocjacjach aktów prawnych mających na celu powstanie EPB4) postulując m.in. udział obywateli państw trzecich w EPB oraz pokonywanie barier i promocję mobilności młodych naukowców. Poszczególne działania i zgłaszanie propozycji odbywały się po konsultacjach z organizacjami zrzeszonymi w EURODOC. W trakcie prac powstał szereg publikacji na temat EPB. Rezultatem tych wszystkich aktywności było przekazanie w 2016 przez zjazd delegatów EURODOC mandatu do działania Zarządowi organizacji do prowadzenia starań o członkostwo w Platformie Interesariuszy EPB.

Reasumując, struktura i cele poszczególnych organizacji, które działają na forum krajowym lub na forum europejskim wskazują, że mamy do czynienia nie tylko z organizacjami parasolowymi. Co prawda PSRP czy KRD skupiają samorządy studenckie lub samorządy doktorantów uczelni na poziomie Krajowym, ale nie służą jedynie forum wymiany myśli i dobrych praktyk, a mają również inne cele i możliwości działania, m.in. wpływając na proces powstawania aktów prawnych. Analogicznie na poziomie europejskim podobną rolę pełnią wybrane organizacje reprezentujące studentów i doktorantów – ESU i EURODOC, a ich wpływ na ewolucyjne zmiany Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego nie powinien być niedoceniany.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Statut Parlamentu Studentów Rzeczypospolitej Polskiej. http://psrp.org.pl/wp-content/uploads/2016/06/statut-jednolity-psrp.pdf
2.Doktoranci zaprezentują założenia do ustawy o szkolnictwie wyższym – #DOKTORAT20 http://krd.edu.pl/doktoranci-zaprezentuja-zalozenia-do-ustawy-o-szkolnictwie-wyzszym-doktorat20/
3.About Us. (n.d.), https://www.esu-online.org/about/
4.http://eurodoc.net/oldwebsite/Eurodoc_ERA_contribution_2017_final.pdf