Projekt rozporządzenia o dziedzinach i dyscyplinach Jedna z najważniejszych zmian z punktu widzenia uczelni

28.08.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Konstytucja dla Nauki zupełnie inaczej rozkłada ciężary procesu oceny doskonałości naukowej, zmieniając adresata tejże oceny, z wydziałów (faktycznie nieporównywalnych w ramach różnic zakresu prowadzonych badań) na dyscypliny w ramach uczelni. Już tylko ta zmiana wymusza odpowiednio inne podejście do zagadnienia klasyfikacji dziedzin nauki i sztuki, która mocno nieaktualna i nieprzystająca do obecnego kształtu polskiej nauki, musi zostać poddana koniecznym zmianom i dlatego ustalenie nowej listy dziedzin i dyscyplin jest tak bardzo istotne.

 

Podstawowym problemem stojącym na drodze skutecznej miarodajności ewaluacji i większej widoczności polskiej nauki na świecie jest, m.in. rozdrobnienie ustalonej w 2011 roku klasyfikacji dziedzin nauki i sztuki, a także dyscyplin. Na negatywne konsekwencje tego stanu rzeczy od lat zwracają uwagę czołowi polscy naukowcy, wskazując przy tym na wiele przypadków zupełnie nieprzemyślanego podziału poszczególnych obszarów nauki, co właśnie utrudnia właściwą ewaluację oraz rozwój polskiej nauki w ramach szeregu specjalizacji. Samo Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wskazuje, że w przypadku 1/5 wszystkich dyscyplin naukowych liczba badaczy, która je reprezentuje, nie przekracza 100 osób w skali całego kraju, a trzema dyscyplinami obecnej klasyfikacji zajmuje się mniej niż 24 pracowników naukowych. Realnie niemożliwym jest rzetelna ocena działalności naukowej opartej na tak znikomej próbie. A dlatego jest to tak ważne, ponieważ wyniki ewaluacji są podstawą, m.in. do podziału środków finansowych, przyznawania uprawnień do nadawania stopni naukowych, prowadzenia określonych studiów, prowadzenia szkoły doktorskiej czy przystąpienia do programów „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza” lub „Regionalna inicjatywa doskonałości”1). Wobec powyższego niezbędne jest określenie nowego oblicza klasyfikacji dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych, które regulowało będzie nowe Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych, którego najnowszemu projektowi dzisiaj się przyglądamy2).

 

Dotychczasowe rozwiązania

Jeszcze funkcjonujące Rozporządzenie MNiSW z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych ustala trójpoziomowy wykaz składający się na obszary wiedzy, dziedziny nauki i sztuki oraz dyscypliny naukowe i artystyczne. Sama klasyfikacja obejmuje 8 obszarów wiedzy, 22 dziedziny nauki i sztuki oraz 102 dyscypliny naukowe i artystyczne (w tym 7 dziedzin, w których nie wyodrębniono dyscyplin). Taka konstrukcja klasyfikacji nauki stwarza mnóstwo nieprawidłowości i komplikacji we właściwym funkcjonowania systemu nauki zgodnego z europejskimi standardami, dlatego też propozycje zmian tak nadmiernie rozdrobnionego wykazu należy ocenić, jak najbardziej pozytywnie.

Nowa klasyfikacja

Projekt nowego rozporządzenia przewiduje wprowadzenia zdecydowanie okrojonej klasyfikacji skupiającej się na konsolidacji odpowiednich dyscyplin. Projektodawcy proponują nową klasyfikację dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych, bez określania obszarów wiedzy. Wskazana propozycja opiera się na systematyce przyjętej przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) zawierającej 42 dyscypliny z zastrzeżeniem pewnych różnic. Owe różnice wynikają z oczywistych odrębności i specyfiki kształtu nauki w poszczególnych państwach. Tym samym w Polsce wyodrębniono charakterystyczne dyscypliny, tj. nauki o bezpieczeństwie w dziedzinie nauk społecznych (ze względu na wskazanie w wytycznych do wydania rozporządzenia kwestii bezpieczeństwa państwa); nauki teologiczne oraz sztuki i dyscyplin artystyczne3). Dodatkowo sama ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce nakłada na ministra obowiązek uwzględnienia systematyki dziedzin i dyscyplin przyjętą przez OECD, bezpieczeństwo państwa, konieczność dochowania zobowiązań międzynarodowych Rzeczypospolitej Polskiej oraz cele, których realizacji służy klasyfikacja. Dlatego klasyfikacja OECD nie może być traktowana jedynie pomocniczo jako ogólny wzorzec, lecz zgodnie z ustawą wiąże obie klasyfikacje, wymuszając stosowanie międzynarodowych standardów.

Odnosząc się bezpośrednio do europejskich rozwiązań, nowe rozporządzenie wyróżnia zatem jedynie 8 dziedzin nauki i 45 dyscyplin4). Co bardzo istotne, przedstawiona propozycja nowej klasyfikacji jest owocem pracy samego środowiska naukowego, tj. Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów, Komitetu Polityki Naukowej, Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Komitetu Ewaluacji Jednostek Naukowych. To te właśnie podmioty odegrały olbrzymią rolę w skonstruowaniu finalnej wersji przedmiotowego rozporządzenia, próbują odpowiedzieć na głosy i sugestie płynące nie tyle ze strony ministerstwa, ile samych naukowców.

Projektodawcy wskazują ponadto, iż nowa systematyka została określona na podstawie takich czynników jak: obszar zainteresowań (objaśnianych zjawisk czy rozwiązywanych problemów) i zastosowań wyników badań naukowych, stosowane metody i techniki badawcze oraz źródła wiedzy. Zrezygnowano także, z uwzględnienia w ramach dyscyplin w poszczególnych dziedzinach z kategorii „inne nauki”.

 

Nowe dziedziny i dyscypliny

Klasyfikacja dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych według nowego rozporządzenia:

  1. Dziedzina nauk humanistycznych: archeologia 2) filozofia 3) historia 4) językoznawstwo 5) literaturoznawstwo 6) nauki o kulturze i sztuce;
  2. Dziedzina nauk inżynieryjnych i technicznych: 1) architektura i urbanistyka 2) biotechnologia 3) elektrotechnika i elektronika 4) informatyka stosowana 5) inżynieria chemiczna 6) inżynieria lądowa 7) inżynieria materiałowa 8) inżynieria mechaniczna 9) inżynieria medyczna 10) ochrona środowiska, górnictwo i energetyka;
  3. Dziedzina nauk medycznych i nauk o zdrowiu: 1) medycyna kliniczna i stomatologia 2) nauki o kulturze fizycznej 3) nauki o zdrowiu 4) podstawowe nauki medyczne i farmaceutyczne;
  4. Dziedzina nauk rolniczych: 1) rolnictwo, leśnictwo i rybactwo 2) technologia żywności i żywienie człowieka 3) weterynaria 4) zootechnika;
  5. Dziedzina nauk społecznych: 1) ekonomia i finanse – 3 – 2) geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna 3) nauki o bezpieczeństwie 4) nauki o komunikacji społecznej i mediach 5) nauki o polityce, administracji i politykach publicznych 6) nauki o zarządzaniu i jakości 7) nauki prawne 8) nauki socjologiczne 9) pedagogika i nauki o edukacji 10) prawo kanoniczne 11) psychologia;
  6. Dziedzina nauk ścisłych i przyrodniczych: 1) informatyka 2) matematyka 3) nauki biologiczne 4) nauki chemiczne 5) nauki fizyczne 6) nauki o Ziemi i środowisku;
  7. Dziedzina nauk teologicznych: nauki teologiczne;
  8. Dziedzina sztuki: 1) sztuki filmowe i teatralne 2) sztuki muzyczne 3) sztuki plastyczne i konserwacja dzieł sztuki.

Projekt nie zakłada w zasadzie żadnych bardziej kontrowersyjnych zmian takich jak, chociażby podnoszona wielokrotnie możliwość połączenia nauk humanistycznych i społecznych w jedną dziedzinę. Niemniej wprowadza szereg nowości w ramach poszczególnych dyscyplin, niektóre łącząc, inne pozbawiając przymiotu samodzielnej dyscypliny. M.in. zespolono nauki ścisłe i przyrodnicze, nie podzielono geografii na dwie dyscypliny, wyodrębniając jedynie geografie społeczno-ekonomiczną łącząc ją z gospodarką przestrzenną i to przypisaną do dziedziny nauk społecznych. Ciekawie wygląda kwestia administracji, która przypisana do dziedziny nauk społecznych została wyodrębniona w nowej dyscyplinie nauk o polityce, administracji i politykach publicznych. Możliwe, iż nowy podział rozwiąże problem niekoniecznie trafionego przydziału administracji do nauk prawnych, jak miało to miejsce do tej pory, to samo dotyczy prawa kanonicznego stanowiącego samodzielną dyscyplinę. Wiele zmian niesie nowa klasyfikacja, czas pokaże, jak odnajdą się w nowej rzeczywistości sami naukowcy, nieustannie walczący przede wszystkim o odpowiednie poszanowanie swojej własnej dyscypliny, co w obliczu ich kompletnego przemodelowanie może być bardzo trudne.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.https://www.nauka.gov.pl/proces-bolonski-aktualnosci/trwaja-konsultacje-rozporzadzen-do-konstytucji-dla-nauki.html
2.https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//506/12314504/12525374/12525375/dokument352505.pdf
3.https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//506/12314504/12525374/12525375/dokument352507.pdf
4.https://www.nauka.gov.pl/konsultacje/projekt-rozporzadzenia-ministra-nauki-i-szkolnictwa-wyzszego-w-sprawie-dziedzin-nauki-i-dyscyplin-naukowych-oraz-dyscyplin-artystycznych.html