Projekt nowelizacji ustawy o PAN — najważniejsze założenia

18.06.2019 9 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Zmiany, zmiany i jeszcze raz zmiany. Nieustannie jesteśmy świadkami kolejnych nowelizacji szeregu przepisów normujących system szkolnictwa wyższego w Polsce. W ostatnim czasie uwaga skupiła się na Polskiej Akademii Nauk i projektowi niewielkiej, aczkolwiek niezwykle ważnej nowelizacji Ustawy o Polskiej Akademii Nauki z dnia 30 kwietnia 2010 r. (Dz.U. Nr 96, poz. 619).

 

Dostrzeżone problemy

Autorzy projektu ostatniej nowelizacji dostrzegli szereg mankamentów i kwestii wpływających w ostatecznym rozrachunku na negatywne funkcjonowanie PAN. Za najważniejszy problem, z którym trudno się nie zgodzić uznano — brak precyzyjnego określenia nadzoru nad jednostkami naukowymi PAN i relacji między władzami PAN, a dyrektorami instytutów naukowych PAN. Obecnie funkcjonuje w tym zakresie niemały chaos dzielący kompetencje nadzorcze pomiędzy:

  • Prezesa Rady Ministrów, który zgodnie z art.5 ust.1 ustawy — sprawuje nadzór nad Akademią, w tym nad jednostkami naukowymi oraz innymi jednostkami organizacyjnymi Akademii w zakresie zgodności działania ich organów z przepisami ustawy, statutem Akademii lub statutami jednostek naukowych, z wyłączeniem gospodarki finansowej […].
  • Ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego, któremu zgodnie m.in z art.5 ust.2 ustawy — Prezes Akademii przedstawia Prezesowi Rady Ministrów roczne sprawozdanie z działalności Akademii oraz ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki roczne sprawozdanie finansowe wraz ze sprawozdaniem z badania.
  • Prezesa Akademii, który zgodnie m.in. z art. 22 ust. 3 ustawy — sprawuje bieżący nadzór nad jednostkami naukowymi Akademii i innymi jednostkami organizacyjnymi Akademii oraz koordynuje pracę wydziałów Akademii.

Niestety ww. przepisy utrudniają skuteczne sprawowanie nadzoru nad jednostkami naukowymi PAN, po pierwsze właśnie ze względu na mnogość podmiotów uprawnionych, a po drugie ze względu na nieprecyzyjność przepisów określających uprawnienia nadzorcze Prezesa PAN. Nie określają one jednoznacznie, jakie kompetencje nadzorcze posiada Prezes PAN, a ponadto sama ustawa nie przewiduje możliwości przeprowadzenia kontroli w jednostkach naukowych PAN, co praktycznie uniemożliwia skuteczną analizę wszelkich uchybień i faktyczne sprawowanie nadzoru1).

Kontrola NIK

Przedmiotowa nowelizacja jest przede wszystkim odpowiedzią na wyniki kontroli Najwyższej Izby Kontroli przeprowadzonej w Akademii oraz pięciu instytutach naukowych PAN w 2017 r.2). NIK we wnioskach pokontrolnych wskazał, m.in. na nieprawidłowości w zakresie przestrzegania ustawy z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1252 i 2215) — tzw. ustawa kominowa3)). Zgodnie z ostatecznym rachunkiem, kontrola NIK-u jednoznacznie wykazała duże zaniedbania w zakresie nadzoru nad poszczególnymi jednostkami PAN, wykazując jednocześnie, że ujemne skutki finansowe wyniosły ogółem 24 612 044,63 zł, z tego 2 990 181,29 zł wydatkowano z naruszeniem ustawy kominowej oraz 21 621 863,30 zł wydatkowano z naruszeniem zasad należytego zarządzania finansami4). Ponadto NIK podkreślił, że Prezes PAN dopiero od 2015 r. zaczął realizować jakiekolwiek działania o charakterze nadzorczym w zakresie prawidłowości stosowania wskazanych przepisów, co i tak nie przyniosło zadowalającej poprawy. Podkreślił także negatywne skutki chaosu informacyjnego panującego w strukturach PAN, chociażby w postaci przekazania przez Prezesa PAN w ciągu ośmiu miesięcy dwóch sprzecznych opinii dotyczących zakresu stosowania ustawy kominowej5)).

Na podstawie ww. kontroli NIK przedstawił szereg zaleceń, w tym przede wszystkim:

  • zmianę ustawy o PAN w celu wzmocnienia nadzoru Prezesa Akademii nad instytutami naukowymi, w tym modyfikację procedury odwołania dyrektora instytutu naukowego, poprzez rozszerzenie kręgu podmiotów uprawnionych do stwierdzenia naruszenia prawa przez dyrektora o Prezydium Akademii;
  • podjęcie działań mających na celu wprowadzenie rozwiązań prawnych umożliwiających prawidłowe zawieranie umów cywilnoprawnych pomiędzy instytutem naukowym PAN a dyrektorem tej jednostki naukowej, występującym jako pracownik naukowy i w konsekwencji uniknięcie ryzyka stwierdzenia nieważności umowy na skutek naruszenia art. 108 Kodeksu cywilnego;
  • podjęcie działań mających na celu wprowadzenie rozwiązań umożliwiających skuteczne dochodzenie przez Prezesa PAN ewentualnych roszczeń na rzecz instytutów naukowych PAN – względem osób kierujących tymi jednostkami naukowymi PAN, w wypadku niedochodzenia roszczeń przez dyrektora instytutu;
  • podjęcie działań mających na celu opracowanie wewnętrznych procedur postępowania w zakresie monitorowania sposobu wynagradzania osób kierujących instytutami naukowymi PAN;
  • formalne zapoznanie dyrektorów instytutów naukowych PAN oraz przewodniczących rad wydziałów z wszelkimi możliwymi składnikami wynagrodzenia miesięcznego oraz świadczeniami dodatkowymi, które mogą być przyznawane osobom kierującym tymi jednostkami naukowymi6).
Najważniejsze zmiany

Wobec wskazanych przez NIK uchybień MNiSW oraz KPRM w ramach mawianej nowelizacji ustawy o PAN, proponują przede wszystkim doprecyzowanie kwestii bieżącego nadzoru nad jednostkami naukowymi PAN i jej innymi jednostkami organizacyjnymi oraz jego zakres. Ponadto dużo silniejszą pozycję ma w tym zakresie uzyskać Prezes PAN, który w ramach nadzoru będzie uprawniony do żądania pisemnych wyjaśnień w wyznaczonym terminie, a także do dokonywania kontroli w jednostkach naukowych PAN i innych jej jednostkach organizacyjnych PAN. Prezes PAN będzie mógł także przeprowadzić audyt działalności naukowej, w ramach audytu zewnętrznego; będzie mógł określać wynagrodzenie dyrektora instytutu naukowego i odwołać go przed upływem 4-letniej kadencji na podstawie wyników kontroli; będzie mógł także wyrazić sprzeciw wobec czynności podejmowanych przez instytuty PAN, w celu komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz prowadzenia działań z zakresu transferu technologii i promocji nauki. Wydziały PAN uzyskają z kolei uprawnienia do formułowania zaleceń, w toku oceny okresowej instytutów naukowych PAN i zobowiązywania dyrektora instytutu naukowego do podejmowania działań naprawczych oraz do informowania Wiceprezesa nadzorującego prace wydziału PAN właściwego ze względu na specjalność naukową instytutu o ich wdrożeniu. W ramach małej nowelizacji, wprowadzone zostaną również przepisy zrównujące status pracowników naukowych zatrudnionych w jednostkach naukowych Akademii z nauczycielami akademickimi zatrudnionymi w uczelniach, poprzez analogiczne zapewnienie miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego na odpowiednim poziomie oraz dodanie  regulacji wskazującej, że wykonywanie obowiązków pracownika naukowego stanowi działalność twórczą o indywidualnym charakterze, o której mowa w ustawie ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych7). 

Najważniejsze zmiany w przepisach

Jak jest:

Art. 22 […]

  1. Prezes Akademii sprawuje bieżący nadzór nad jednostkami naukowymi Akademii i innymi jednostkami organizacyjnymi Akademii oraz koordynuje pracę wydziałów Akademii, o których mowa w art. 27 pkt 1.

Jak będzie:

Art. 22 […]

  1. Prezes Akademii sprawuje nadzór nad jednostkami naukowymi Akademii i innymi jednostkami organizacyjnymi Akademii w zakresie realizacji ich zadań statutowych i prawidłowości wydatkowania środków publicznych oraz koordynuje pracę wydziałów Akademii, o których mowa w art. 27 pkt 1.,

3a. W ramach nadzoru Prezes Akademii ma prawo: 1) żądać udzielenia pisemnych wyjaśnień w wyznaczonym terminie; 2) dokonywać kontroli jednostki naukowej Akademii lub innej jednostki organizacyjnej Akademii na zasadach i w trybie określonych w przepisach o kontroli w administracji rządowej.


Jak jest:

Art. 25 […]

  1. W uzasadnionych przypadkach Prezes Akademii może zlecić przeprowadzenie audytu w jednostce naukowej Akademii lub innej jednostce organizacyjnej Akademii.
  2. Po przeprowadzeniu audytu Prezes Akademii przedkłada niezwłocznie ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki wyniki audytu wraz ze stanowiskiem Prezydium Akademii.
  3. Prezes Akademii dokonuje wyboru podmiotu uprawnionego do przeprowadzenia audytów w Akademii lub w jednostce naukowej w trybie przepisów o zamówieniach publicznych

 Jak będzie:

Art. 25 […]

  1. W uzasadnionych przypadkach Prezes Akademii może zlecić przeprowadzenie audytu w jednostce naukowej Akademii lub innej jednostce organizacyjnej Akademii, w tym przeprowadzenie audytu działalności naukowej w jednostce naukowej Akademii.
  2. Prezes Akademii, niezwłocznie po przeprowadzeniu audytu, przedkłada ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego i nauki jego wyniki, z wyłączeniem wyników audytu działalności naukowej, wraz ze stanowiskiem Prezydium Akademii.
  3. Prezes Akademii dokonuje wyboru podmiotu uprawnionego do przeprowadzenia audytu w Akademii lub w jednostce naukowej Akademii w trybie określonym w przepisach o zamówieniach publicznych oraz wyznacza krajowychi międzynarodowych ekspertów do przeprowadzenia audytu działalności naukowej w jednostce naukowej Akademii.

Jak jest:

[…]

Jak będzie:

Art. 25a Na podstawie wyników kontroli, o której mowa w art. 22 ust. 3a pkt 2, lub audytu, o którym mowa w art. 25 ust. 3, Prezes Akademii może zalecić dyrektorowi jednostki naukowej Akademii lub innej jednostki organizacyjnej Akademii podjęcie działań naprawczych lub usprawniających jej funkcjonowanie i wyznaczyć termin na ich wykonanie


Jak jest:

Art. 28 […]

  1. Do zadań rad kuratorów należy:

1) przeprowadzanie okresowej oceny instytutów naukowych na potrzeby Akademii i jej organów, w tym wyznaczanie krajowych i międzynarodowych audytorów i rozpatrywanie ich raportów […].

Jak będzie:

Art. 28 […]

  1. Do zadań rad kuratorów należy:

1) przeprowadzanie okresowej oceny instytutów naukowych na potrzeby Akademii i jej organów oraz formułowanie wynikających z niej wniosków […


Jak jest:

Art. 30 […]

2.Wydział koordynuje działalność instytutów naukowych objętych zakresem jego działania, w szczególności opiniuje wnioski z okresowej oceny instytutów naukowych Akademii, o której mowa w art. 28 ust. 4 pkt 1, oraz współdziała z Kancelarią Akademii w zakresie zapewnienia nieruchomości dla istniejących i nowo tworzonych jednostek naukowych i innych jednostek organizacyjnych Akademii […]. 

Jak będzie:

Art. 30 […]

2.Wydział koordynuje działalność instytutów naukowych objętych zakresem jego działania, w szczególności opiniuje wyniki okresowej oceny instytutów naukowych, o której mowa w art. 28 ust. 4 pkt 1, formułuje zalecenia oraz współdziała z Kancelarią Akademii w zakresie zapewnienia nieruchomości dla istniejących i nowo tworzonych jednostek naukowych Akademii i innych jednostek organizacyjnych Akademii.

2a. Wyniki okresowej oceny wraz z zaleceniami, o których mowa w ust. 2, są przekazywane dyrektorowi instytutu naukowego. Dyrektor instytutu naukowego wykonuje zalecenia i informuje o sposobie ich wykonania wiceprezesa Akademii nadzorującego prace wydziału właściwego ze względu na specjalność naukową instytutu […


Jak jest:

Art. 53 […]

  1. Prezes Akademii powołuje na dyrektora instytutu osobę wybraną w drodze konkursu. Kandydat na dyrektora jest wyłaniany spośród osób posiadających co najmniej stopień naukowy doktora. Kandydatem na dyrektora instytutu może być także obywatel innego państwa lub obywatel polski, który uzyskał za granicą stopień naukowy lub stopień w zakresie sztuki, o którym mowa w art. 328 ust. 1 i 2ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, albo stopień uznany za równoważny z polskim stopniem zgodnie z art. 328 ust. 3tej ustawy.
  2. Prezes Akademii może, na wniosek wiceprezesa Akademii nadzorującego prace wydziału właściwego ze względu na specjalność naukową instytutu, odwołać dyrektora instytutu przed upływem okresu, o którym mowa w ust. 6, jeżeli narusza on prawo lub nie wykonuje należycie swoich obowiązków, co stwierdza rada naukowa lub rada kuratorów działająca w ramach wydziału właściwego ze względu na specjalność naukową instytutu w toku dokonywanej oceny działalności instytutu. Odwołanie z funkcji dyrektora instytutu nie narusza trwającego stosunku pracy, z zastrzeżeniem ust. 5.
  3. Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowy tryb przeprowadzania konkursu, o którym mowa w ust. 3, skład i zadania komisji konkursowej, sposób ogłaszania konkursu, tryb postępowania komisji konkursowej i sposób wyłaniania przez nią kandydatów na stanowisko dyrektora, z zachowaniem zasady jawności i przejrzystości tej procedury.

Jak będzie:

Art. 53 […]

2a. Prezes Akademii powołuje na dyrektora instytutu osobę wybraną w drodze konkursu.”,

  1. Kandydatem na dyrektora instytutu może być także obywatel innego państwa lub obywatel polski, który uzyskał za granicą stopień naukowy lub stopień w zakresie sztuki, o którym mowa w art. 328 ust. 1 i 2ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, albo stopień uznany za równoważny z polskim stopniem zgodnie z art. 328 ust. 3tej ustawy.

[…]

4a. Prezes Akademii w akcie o powołaniu dyrektora instytutu określa wysokość jego wynagrodzenia […].

  1. Prezes Akademii może odwołać dyrektora instytutu przed upływem okresu, o którym mowa w ust. 6:

1) na podstawie wyników kontroli, o której mowa w art. 22 ust. 3a pkt 2;

2) na wniosek wiceprezesa Akademii nadzorującego prace wydziału właściwego ze względu na specjalność naukową instytutu, jeżeli:

  1. a) narusza on prawo lub nie wykonuje należycie swoich obowiązków, co stwierdza rada naukowa,
  2. b) nie wykonuje on zaleceń, o których mowa w art. 30 ust. 2.

8a. Odwołanie z funkcji dyrektora instytutu, o którym mowa w ust. 8, nie narusza trwającego stosunku pracy, z wyjątkiem stosunku pracy, o którym mowa w ust. 5.”,

  1. Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowy tryb przeprowadzania konkursu, o którym mowa w ust. 2a, skład i zadania komisji konkursowej, sposób ogłaszania konkursu, tryb postępowania komisji konkursowej i sposób wyłaniania przez nią kandydatów na stanowisko dyrektora, z zachowaniem zasady jawności i przejrzystości tej procedury.”;

Jak jest:

[…]

Jak będzie:

Art. 91a

Wysokość miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego w jednostce naukowej Akademii dla pracownika naukowego nie może być niższa niż 50% wynagrodzenia określonego w przepisach wydanych na podstawie art. 137 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, z tym że dla: 1) profesora – wynosi nie mniej niż 100%, 2) profesora instytutu – wynosi nie mniej niż 83%, 3) adiunkta – wynosi nie mniej niż 73% – tego wynagrodzenia.”;


Jak jest:

[…]

Jak będzie:

Art. 94 […]

1a. Wykonywanie obowiązków pracownika naukowego stanowi działalność twórczą o indywidualnym charakterze, o której mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1191, 1293, 1669, 2245 i 2339).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1, 4, 7.https://bip.kprm.gov.pl/kpr/form/r53523842833,Projekt-ustawy-o-zmianie-ustawy-o-Polskiej-Akademii-Nauk-oraz-niektorych-innych-.html
2.Ibid.
3.Wynagradzanie osób kierujących instytutami naukowymi polskiej akademii nauk w latach 2014–2017, Departamentu nauki, oświaty i dziedzictwa narodowego (https://www.nik.gov.pl/kontrole/I/17/002/KNO/
5.Wynagradzanie osób kierujących instytutami naukowymi polskiej akademii nauk w latach 2014–2017, Departamentu nauki, oświaty i dziedzictwa narodowego, s.14 (https://www.nik.gov.pl/kontrole/I/17/002/KNO/
6.Ibid, s.16