Prawo jako zjawisko społeczne, czyli o wielopłaszczyznowym badaniu prawa…

30.05.2019 3 minuty na przeczytanie artykułu

Prawo jest swego rodzaju „architekturą” ludzkich zachowań. Nie działa ono w próżni ale w określonych realiach społecznych. Celem niniejszego artykułu jest przypomnienie nierzadko zapominanej przez prawników koncepcji wielopłaszczyznowego badania prawa.

 

Prawo powinno – jako bardzo złożone zjawisko społeczne – podlegać badaniu biorąc pod uwagę różne jego aspekty. Owa wieloaspektowość w podejściu do badania zjawisk prawnych – jak stwierdzono we Wprowadzeniu do nauki o państwie i prawie autorstwa prof. Grzegorza Leopolda Seidlera, prof. Henryka Groszyka i prof. Antoniego Pieniążka – najlepiej może zostać dostrzeżona, jeśli weźmiemy pod analizę etapy, które norma prawna pokonuje, począwszy od momentu jej powstania aż po końcowy etap, którym jest sytuacja, w jakiej pod wpływem owej normy prawnej funkcjonują podmioty prawa1). Wiąże się to z pojęciem tzw. wielopłaszczyznowego badania prawa2)

Norma prawna powstaje i przechodzi poprzez kilka faz. Decyzja polityczna, która ma miejsce w danej obiektywnej rzeczywistości społecznej wiąże się z fazą pierwszą, czyli kształtowania się prawa. Istotnym jest, iż w tej fazie znaleźć możemy wyjaśnienie dlaczego z takim a nie innym „kształtem” regulacji normatywnej mamy do czynienia. To tu tkwią korzenie późniejszych rozwiązań prawnych, tu również ujawniają się tzw. motywy ustawodawcze3)

Drugą fazą powstawania prawa jest faza zwana jurydyczną. To na tym etapie procesu powstawania prawa mamy już prawo, którego emanacją jest akt normatywny a także normy o charakterze prawnym wynikające z ustanowionych w nim przepisów prawnych będących jednostkami redakcyjnymi tekstu prawnego. Jak podają cytowani już wyżej Autorzy, w fazie drugiej powstają pojęcia oraz konstrukcje prawne. Także na tym etapie dokonuje się procesu wykładni (czyli interpretacji) obowiązującego prawa (zwanego prawem pozytywnym). Także tu komentuje się obowiązujące normy.

Na tym etapie można prowadzić już ponadto badania o charakterze językowo-logicznym, celem których jest przede wszystkim ustalenie sensu i znaczenia obowiązującej normy natury prawnej. Nie należy także zapominać, że etap ten służyć może również ustalaniu miejsca konkretnej normy prawnej w systemie prawa4)

Trzecią fazą powstawania prawa jest faza określana mianem psychologicznej. Najistotniejszym jej aspektem jest analiza istnienia świadomości prawnej, rozumianej ogólnie jako znajomość prawa obowiązującego. Nie należy pominąć, że ważną kwestią jest również stosunek do wyżej wspomnianego prawa, jaki wykazuje społeczeństwo (może być on aprobujący bądź dezaprobujący). Na ów stosunek do prawa wpływ mogą mieć różnorakie czynniki. Łączy się je po pierwsze ze sposobami, dzięki którym informacja o normie prawnej dociera do jej adresatów oraz, po drugie – odnosi się do motywów, które to w konkretnym przypadku przyczyniają się do powstania stanu przestrzegania lub nieprzestrzegania normy prawnej5)

Ostatnią z płaszczyzn badań nad prawem jest faza nazywana socjologiczną, która obejmuje analizy nad skutecznością obowiązujących regulacji normatywnych. W fazie tej – przy zastosowaniu właściwych metod socjologicznych – można ustalić następstwa wywołane poprzez proces stosowania prawa (law in action)6)

Należy uznać za bardzo wartościowe stwierdzenie, które już pod koniec lat 60-tych XX wieku pojawiło się w czasopiśmiennictwie, a podsumowujące, że bezpośrednie relacje pomiędzy prawem (poddawanym badaniu) a innymi płaszczyznami (przede wszystkim należy wymienić tutaj płaszczyzny: polityczną, psychologiczną i socjologiczną) pozwalają odsłonić dynamikę prawa. Nie byłoby natomiast to możliwe, jeśli zastosowalibyśmy jednopłaszczyznowe jego ujęcie (zwane statycznym)7).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.Zob. szerzej: G. L. Seidler, H. Groszyk, A. Pieniążek, Wprowadzenie do nauki o państwie i prawie, Lublin 2003, s. 24-27.
2.Zob. np. D. Minich, Koncepcja filozofii prawa Grzegorza Leopolda Seidlera. Między pozytywizmem prawniczym, „faktycznością prawa” a aksjologią, ,,Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ”, nr 1 (2016), s. 42-43.
3.Ibidem, s. 24.
4.Ibidem, s. 25.
5.Ibidem, s. 25
6.Ibidem, s. 26.
7.Zob. G. L. Seidler, W poszukiwaniu systemu wszechstronnej analizy prawa, „Annales UMCS”, Sectio G – IUS, t. XIV (1968).