Prawo autorskie w kontekście działalności uczelnianej

10.12.2018 3 minuty na przeczytanie artykułu
Akademia Bezpieczeństwa Ekonomiczno-Prawnego

Własność intelektualna w olbrzymim stopniu skorelowana jest ze środowiskiem akademickim, a w przeważającej części z działalnością pracowników naukowych. Najbardziej problematyczne kwestie praw autorskich w kontekście działalności uczelnianej związane są przede wszystkim z problemem określenia tego kto jest uprawniony do wykonywania praw względem wykonanego projektu/utworu: student, pracownik czy też uczelnia.

Takim wykonywaniem mogą być: ocena przydatności danego projektu/utworu w kontekście możliwości komercjalizacji i ostatecznego wyboru ścieżki komercjalizacji; a także przygotowanie odpowiednich umów w zakresie transferu praw do stworzonych dzieł. Dzisiaj pochylamy się zwłaszcza nad zagadnieniem praw do utworu stworzonego w ramach stosunków pracowniczych.

Własność intelektualna a twórczość pracownicza

Generalną zasadą przyjętą w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych[1], zawartą w art. 12, jest ta określająca, że jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.  Tym samym, w klasycznym stosunku pracowniczym, jeżeli nie istnieje inna podstawa regulująca uprawnienia względem utworów pracownika, to pracodawca nabywa prawa do utworu, ale tylko majątkowe i tylko te, które da się wyinterpretować z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Cel umowy i zgodny zamiar stron to pojęcia na tyle niedookreślone, iż stanowią dodatkowe źródło przeróżnych wątpliwości i sporów.

Jednak w przypadku naukowych utworów pracowniczych sytuacja jest nieco prostsza. Otóż wyjątkiem od powyższej regulacji są przepisy zawarte w art.14 stanowiące lex specialis w stosunku do art.12. Wyłączają one jego stosowanie wobec utworów naukowych określając nieco inny zakres praw względem nich oraz ich twórców[2].  Po pierwsze, analogicznie do rozwiązań przyjętych wobec prac dyplomowych, jeżeli w umowie o pracę nie postanowiono inaczej, instytucje naukowe (np. instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk, uczelnie wyższe w tym niepubliczne, inne instytuty badawczo-rozwojowych) mają pierwszeństwo opublikowania utworu naukowego pracownika, który stworzył ten utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy.

Wskazane pierwszeństwo opublikowania wygasa, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od dostarczenia utworu nie zawarto z twórcą umowy o wydanie utworu albo jeżeli w okresie dwóch lat od daty jego przyjęcia utwór nie został opublikowany. Takiemu twórcy należne jest także odpowiednie wynagrodzenie.  Po drugie, instytucja naukowa może, bez odrębnego wynagrodzenia, korzystać z materiału naukowego zawartego w utworze (rozumianego raczej jako całość, niekoniecznie jako bliżej niedookreślony materiał naukowy znajdujący się w pracowniczym utworze naukowym), oraz udostępniać ten utwór osobom trzecim, jeżeli to wynika z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostało postanowione w umowie.

Tym samym zasadniczo sytuacja zatrudnionego pracownika naukowego jest korzystniejsza niż pracownika niebędącego naukowcem. Dzieje się tak, ponieważ pracodawca, w tym przypadku jednostka naukowa, nie nabędzie uprawnień w graniach wynikających z celu umowy o pracę oraz zgodnego zamiaru stron[3]. Pozostaną mu jedynie dość wąskie uprawnienia pierwszeństwa w publikacji oraz korzystania z odpowiedniego materiału naukowego, a to i tak tylko na podstawie uzgodnień z twórcą lub odpowiedniego postanowienia w umowie.

Warto również doprecyzować co mieści się pod pojęciem utworu naukowego stworzonego w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy.  Utworem naukowym jest dzieło, którego to przede wszystkim treść, a nie chociażby środek przekazu, determinuje uznanie go za utwór posiadający cechy działalności naukowej. Owa treść musi ponadto być rezultatem naukowego procesu poznawczego oraz być zorientowana w swojej podstawowej funkcji komunikacyjnej na przedstawienie obiektywnie istniejącej rzeczywistości[4].

Z kolei stworzenie go w wyniku wykonywania obowiązków pracowniczych oznacza, że jednostka naukowa nie nabędzie wskazanych wcześniej uprawnień do dzieł, które pracownik stworzył w jakimkolwiek związku z wykonywaniem pracy, czy też jedynie przy okazji wykonywania swoich obowiązków lub niezależnie (a nawet wbrew tym obowiązkom), nawet jeżeli dokonał tego w godzinach pracy i przy użyciu sprzętu, materiałów lub innych możliwości stworzonych przez uczelnię. Obowiązujące przepisy nie upoważniają do tak szerokiego ujmowania uprawnień pracodawcy. Dany utwór musi powstać w ścisłej korelacji z wykonywaniem obowiązków pracowniczych określonych w umowie o pracę.

Przykładowo część doktryny podnosi, iż utworem, który powstał w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, mogą być np. prace doktorskie i habilitacyjne, a także utwory przygotowywane w ramach planów danej jednostki organizacyjnej lub tworzone z polecenia i pod nadzorem przełożonego danego pracownika[5]. Niemniej pogląd ów wzbudza dużo kontrowersji, zwłaszcza w środowisku naukowców walczących o swobodę w autorskim tworzeniu własnych utworów będących emanacją zawodowej samorealizacji[6].

 

[1] ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83

[2] Flisak Damian (red.), Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, komentarz do art. 12, teza 2, LEX 2015.

[3] Flisak Damian (red.), Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, komentarz do art. 14, teza 1, LEX 2015

[4] Barta Janusz (red.), Markiewicz Ryszard (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, wyd. V, komentarz do art. 14,
teza 1, LEX 2011.

[5] Barta Janusz (red.), Markiewicz Ryszard (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, wyd. V, komentarz do art. 14,
teza 5, LEX 2011.

[6] Flisak Damian (red.), Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, komentarz do art. 12, teza 2, LEX 2015.

Współfinansowane ze środków Fundacji PZU

Program dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2018