Środki ochrony praw człowieka w państwach postsocjalistycznych. Zagadnienia wybrane – recenzja

26.09.2017 10 minuty na przeczytanie artykułu

Artykuł redakcyjny

pixabay.com

Problematyka ochrony praw człowieka i obywatela jest ciągle obecna w dyskusjach zarówno na poziomie akademickim jak i na szczeblu państwowym i międzynarodowym. Dzieje się tak dlatego, iż mimo przyjęcia kompleksowych aktów prawnych gwarantujących jednostce ochronę jej praw, powołanych instytucji stojących na straży przestrzegania statusu obywatela w państwie, prawa te nie są przestrzegane w wielu aspektach, a i działalność instytucji napotyka na liczne bariery. W obliczu tego, szczególnie interesującym wydają się pytania o to, jak radzą sobie z ochroną praw człowieka i obywatela kraje Europy Środkowo-Wschodniej i państwa postjugosławiańskie będące niegdyś republikami Związku Radzieckiego bądź znajdujące się pod jego wpływem politycznym. Monografia pod redakcją naukową Anny Frankiewicz-Bodynek i Anny Pawlak pt. Środki ochrony praw człowieka w państwach postsocjalistycznych. Zagadnienia wybrane zdaje się kompleksowo odpowiadać na te pytania.

 

Publikacja jest opracowaniem zawierającym opis środków ochrony wolności i praw przyjmowanych w państwach byłego bloku państw socjalistycznych. Składa się z 21 artykułów.

Pierwsze pięć rozdziałów poświęconych zostało zagadnieniom ogólnym związanym z pozycją jednostki w stosunkach z organami władzy. Poruszają one tematykę idei oraz zasad ustrojowych, które czynią z ochrony praw jednostki wartość nadrzędną. Jak prezentują autorzy artykułów,  konkretne prawa przyjęte w aktach międzynarodowych mogą różnić się w ich rozumieniu i stworzeniu środków ich ochrony w zależności od typu państwa, kultury prawnej czy poziomu ekonomicznego.

Problematykę zagadnień z zakresu prawa międzynarodowego odnaleźć możemy w kolejnych sześciu artykułach. Autorzy pokusili się o opracowanie kwestii ogólnych jak mechanizmy monitorowania realizacji praw człowieka w systemie ONZ czy wpływ Rady Europy na kształtowanie gwarancji ochrony wolności i praw w państwach postsocjalistycznych. Podejmują również tematy związane ze szczegółowymi rozwiązaniami przyjmowanymi w krajach Europy Środkowo-Wschodniej dotyczącymi np. prawa do godności osobistej osób osadzonych w warunkach więziennych, ochrony prawa do informacji na temat środowiska, realizacji prawa do dziedzictwa kulturowego i własnej tożsamości czy systemu ochrony praw człowieka państw byłej Jugosławii.

Dalszą część monografii skonstruowano wyróżniając trzy grupy tematyczne składające się z trzech – czterech artykułów. Pierwsza dotyczy wpływu dorobku Unii Europejskiej i jej instytucji na zasady związane z prawami jednostki w społeczeństwie oraz możliwości jakimi dysponują sądy konstytucyjne w badaniu konstytucyjności prawa wtórnego. Druga grupa tematyczna skupia się na organie państwowym jakim jest ombudsman omawiając istotę i funkcjonowanie tej instytucji na przykładzie Słowacji, Estonii i Polski. Trzecia stanowi katalog zasad, środków i instytucji pozwalających na realizację standardów ustanowionych w prawie międzynarodowym w zakresie ochrony praw i wolności człowieka przyjętych w Polsce.

Monografię otwiera tekst przygotowany przez Annę Młynarską-Sobaczewską pt. Niewidzialne różnice. Treść praw człowieka a kulturowe uwarunkowania systemów ich ochrony. Zwraca on uwagę na kulturowy aspekt ochrony praw człowieka. Wskazuje, że odmienności w postrzeganiu praw i wolności człowieka mogą mieć swoją przyczynę w kulturze prawnej, czyli z otoczenia prawnego i systemu ochrony, a nie tylko z różnic wynikających z typu państwa, poziomu ekonomicznego i kultury tradycyjnej. Autorka podejmuje się opisu dwóch hipotetycznych modeli kultury: teokratycznej i demokratycznej, aby ukazać wpływ kulturowych uwarunkowań systemu ochrony na treść praw człowieka.

Agnieszka Bień-Kacała w artykule pt. Suwerenność państwa i zwierzchnictwo narodu a status prawny jednostki ukazuje, że ochrona praw jednostki jest wartością nadrzędną w państwie prawa opartym na zasadzie zwierzchnictwa narodu. Stawia tezę mówiąca o tym, że suwerenność państwa powinna być postrzegana nie przez organizację państwową,
lecz przez prawa jednostki. Kompetencje organów państwowych powinny być skonstruowane w oparciu o jednostkę oraz zwierzchnictwo narodu. Jak podkreśla, problem ten jest istotny w kontekście przekazywania zakresów części spraw do organów Unii Europejskiej.

Warunkach ingerencji prawodawczej w prawa człowieka w wybranych państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Rozważania o zakazie nadmiernej ingerencji autorstwa Aleksandry Syryt zapoznajemy się z problematyką dopuszczalności limitacji praw człowieka przez prawodawcę, która powinna być określona przepisami prawa oraz uwzględniać wartości konstytucyjne. Autorka dokonuje analizy normatywnej przesłanek ograniczenia praw człowieka omawiając zasadę proporcjonalności w polskim systemie prawnym oraz kwestie ingerencji organów władzy publicznej w prawach człowieka w wybranych państwach do których należą Czechy, Słowacja, Węgry, kraje nadbałtyckie, Słowenia, Chorwacja, Macedonia, Albania, Bułgaria, Rumunia, Białoruś i Ukraina. Z przeprowadzonej analizy wynika, że we wszystkich wymienionych krajach dopuszcza się możliwość ograniczenia korzystania z wolności i praw człowieka, a ramy tej ingerencji prawodawczej obejmują klauzule ogólne i szczegółowe. Opierają się na prawie oraz wskazują kryteria uzasadniające tą ingerencję.

W następnym tekście pt. Autonomia osoby. Kilka uwag Paweł Polaczuk przedstawia pojęcie autonomii moralnej jednostki. Autor rysuje źródła związków jakie można dostrzec w pojmowaniu istoty ludzkiej jako podmiotu moralnie autonomicznego z prawem. Przedstawia uwagi dotyczące autonomii osoby jako zasady harmonizującej i koordynującej sfery polityki, prawa i moralności. Powołuje się na argumenty zachodnioeuropejskiego dyskursu naukowego, w którym zauważyć się da brak jednoznacznego przekonania, że zasada autonomii moralnej jednostki miałaby awansować do rangi zasady harmonizującej życie społeczno-polityczne.

Wojciech Włoch w artykule pt. Uzasadnienie wolności słowa w ujęciu nowożytnej naturalistycznej i antynaturalistycznej filozofii prawa wykazuje, że wolność słowa, wolność wyrażania opinii to jedna z podstawowych wolności gwarantowanych w ramach liberalno-demokratycznego ustroju państwa. Przedmiotem artykułu jest porównanie dwóch teorii nowożytnych Barucha Spinozy i Immanuela Kanta uzasadniających wolność słowa. Za cel autor sobie stawia ukazanie sposobów tego uzasadniania w ujęciu naturalistycznym i antynaturalistycznym oraz przedstawienie jaką wartość ma wolność słowa w kontekście zasad ustrojowych i traktowania jej jako prawa podstawowego.

Tematyką kontroli przestrzegania praw człowieka w ramach systemu Organizacji Narodów Zjednoczonych zajęła się Anna Pawlak. W Mechanizmach monitorowania praw człowieka w systemie ONZ na przykładzie krajów Europy Środkowo-Wschodniej dokonuje tego na licznym przykładzie państw postsocjalistycznych. Opisuje instrumenty jakie przysługują Radzie Praw Człowieka, celem zapobiegania nadużyciom, dyskryminacji ze strony podmiotów łamiących prawa człowieka. Zwraca również uwagę na procedury skargowe przed komitetami, mechanizmy sprawozdawcze i obowiązek składania raportów, które pokazują skalę problemu w danym państwie.

Jerzy Jaskiernia w tekście pt. Wpływ Rady Europy na kształtowanie systemu instytucjonalnych gwarancji ochrony praw człowieka w państwach Europy Środkowej i Wschodniej omawia w jakim stopniu Rada Europy jako organizacja wyspecjalizowana w promowaniu standardów dotyczących demokracji, praworządności i ochrony praw człowieka oddziaływała na wprowadzane i wdrażane rozwiązania demokratyczne w krajach Europy Środkowo-Wschodniej po przełomie demokratycznym w 1989 r. Z analizy wynika, że można podzielić te kraje na trzy grupy. Pierwszą tworzą państwa, w których nastąpiła pełna realizacja standardów w stosunkowo krótkim czasie po przystąpieniu do Rady Europy. Do drugiej grupy zalicza te, w których proces wdrażania był wieloletni, napotykał na liczne przeszkody, ale w efekcie zakończył się sukcesem. Trzecią grupę stanowią natomiast kraje w których proces wprowadzania standardów związanych z instytucjonalną gwarancją ochrony praw człowieka spotkał się z barierami i aż do chwili obecnej nie został w pełni zrealizowany.

Artykuł Hanny Bajorek pt. Prawo do godności osobistej osadzonych w warunkach więziennych w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach przeciwko wybranym państwom Europy Wschodniej i stanowiska sądów w Polsce poświęcony został zagadnieniom związanym z naruszaniem dóbr osobistych osób, które odbywają karę pozbawienia wolności w zakładach karnych i aresztach śledczych. Tekst uwzględnia w tej materii stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach przeciwko Ukrainie, Łotwie, Litwie i Polsce oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów II instancji.

Oksana Cabaj i Olga Łachacz w Instytucjonalnych gwarancjach i ochronie prawa człowieka do informacji na temat środowiska w wybranych krajach Europy Środkowo-Wschodniej prezentują przegląd realizacji prawa do informacji o środowisku będącego elementem demokracji środowiskowej na Litwie, w Estonii, na Białorusi. Dochodzą do konkluzji, że mimo iż usankcjonowane jest ono w sferze normatywnej, instytucjonalnej i proceduralnej to odezw ze strony społeczeństwa do jego realizowania nie jest zbytnio nasilony.

W kolejnym tekście pt. Realizacja prawa do wspólnego dziedzictwa kulturalnego oraz do własnej tożsamości narodowej i etnicznej w stosunkach polsko-ukraińskich Anna Frankiewicz-Bodynek ukazuje praktyczny stopień realizacji zobowiązań przyjętych przez obie strony w dokumentach oraz wzajemność działań. Dotyczy to obiektów ruchomych i nieruchomych stanowiących dziedzictwo kulturowe oraz gwarancje kultywowania własnej tożsamości narodowej i etnicznej przez obywateli obu państw.

Jacek Wojnicki centralnym przedmiotem artykułu pt. System ochrony praw człowieka i obywatela w państwach postjugosłowiańskich uczynił instytucję ombudsmana. Zajął się tematyką związaną z konstytucyjnymi regulacjami, wyborem oraz procedurami działania organu stojącego na straży ochrony praw obywatelskich w Słowenii, Chorwacji, Serbii, Macedonii i Czarnogórze.

Anna Magdalena Kosińska w artykule pt. Agencja Praw Podstawowych – działania i ich ocena w zakresie wzmacniania gwarancji praw jednostki i funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego przedstawia charakter, genezę powstania oraz podstawy prawne działania agencji. Autorka prezentuje również jej działalność na rzecz dialogu ze społeczeństwem obywatelskim w krajach członkowskich w latach 2007-2012 ukazując szczególną rolę tej instytucji w realizacji zasady powszechnej znajomości praw człowieka.

Wpływ członkostwa w Unii Europejskiej na kształtowanie standardu równego traktowania na Węgrzech autorstwa Iwony Wróblewskiej prezentuje w ujęciu prawno-porównawczym proces implementacji prawa antydyskryminacyjnego Unii Europejskiej. Ukazuje kompetencje Urzędu do spraw Równego Traktowania i procedury, które wszczyna się w przypadku naruszeń zasady równego traktowania. Działalność urzędu ilustruje kilkoma przykładami zapadłych rozstrzygnięć.

Anna Chmielarz-Grochal i Jarosław Sulkowski w tekście pt. Kompetencja sądów konstytucyjnych państw Grupy Wyszehradzkiej w zakresie kontroli konstytucyjności prawa pochodnego Unii Europejskiej przedstawiają wykładnię sądów konstytucyjnych oraz rozwiązania przyjęte przez państwa w przypadku kolizji prawa krajowego i unijnego. Okazuje się, że problem dopuszczalności badania zgodności prawa pochodnego Unii Europejskiej z konstytucją nie jest jednolicie ujmowany w orzecznictwie. Jedne sądy określają swoją rolę jako sądu ostatniego słowa, inne uznają prymat prawa europejskiego nad krajowym.

Anna Deryng z kolei w artykule pt. Istota i znaczenie instytucji Publicznego Obrońcy Praw Republiki Słowackiej – rozważania teoretyczne przybliża instytucję ombudsmana na Słowacji przedstawiając genezę oraz dokonując analizy pozycji prawnoustrojowej, zakresu przysługujących kompetencji oraz procedur postepowania w przypadku zajścia przesłanek naruszania praw jednostki w oparciu o przepisy konstytucji Republiki Słowackiej oraz ustawy o Publicznym Obrońcy Praw.

Andrzej Pogłódek natomiast poświecił swoją uwagę Instytucji Kanclerza Sprawiedliwości jako organowi ochrony praw człowieka w Estonii. Opisuje status instytucji, kompetencje w zakresie nadzoru nad konstytucyjnością i zgodnością z ustawodawstwem podustawowych aktów prawnych, nadzoru nad przestrzeganiem podstawowych praw i wolności, a także jego działalność dla realizacji zasady równości i równego traktowania.

Małgorzata Grzesik-Kulesza w artykule pt. Działalność Rzecznika Praw Obywatelskich w latach 2006-2012 stawia tezę, że instytucja ta dowiodła swojej przydatności w systemie politycznym Polski oraz cieszy się dużą popularnością i autorytetem. Autorka w swoim artykule prowadzi czytelnika przez zagadnienia dotyczące genezy utworzenia Rzecznika Praw Obywatelskich w Polsce, pozycji ustrojowej, zadań, podmiotowego i przedmiotowego zakresu kontroli, środków działania. Rozważania koncentruje na okresie jego działalności w latach 2006-2012. Wykazuje, że urząd ten wzbogaca system ochrony praw i wolności człowieka i obywatela.

Mariusz Śladkowski w tekście pt. Niezawisłość sędziego jako środek służący realizacji prawa do sądu w świetle Konstytucji RP prezentuje czytelnikowi gwarancje niezawisłości sędziego, które są jedną z podstawowych zasad demokratycznego państwa prawa. Charakteryzuje ją poprzez omówienie trybu powoływania sędziów, nieusuwalności z zajmowanego stanowiska, immunitetu sędziowskiego, odpowiedniej sytuacji materialnej, apolityczności oraz niepołączalności stanowiska sędziego ze sprawowaniem mandatu przedstawicielskiego, roli i znaczenia samorządu sędziowskiego.

Wpływ Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności na ewolucję prawa do pomocy tłumacza w polskiej procedurze karnej autorstwa Ariadny H. Ochnio opisuje istotę prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego, które jest standardem rzetelnego procesu karnego. Autorka przywołuje w artykule wybrane orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz prawo Unii Europejskiej mające wpływ na ukształtowanie zmian wprowadzonych do Kodeksu postępowania karnego z 1997 r.

Anna Tunia w artykule pt. Prawo do uzewnętrzniania przekonań religijnych jako wyraz gwarancji wolności sumienia i religii jednostki w prawie III RP wzięła na warsztat naukowy ocenę realizacji wolności sumienia i religii w państwie polskim w kontekście zgodności działań władz publicznych z prawem oraz funkcjonowania instytucji zapewniających ochronę praw człowieka i obywatela. Dokonuje przedstawienia podmiotowego i przedmiotowego zakresu wolności sumienia i religii. Opisuje i omawia sposoby uzewnętrzniania przekonań religijnych do których należą: nauczanie, praktykowanie, uprawianie kultu, zrzeszanie się. Skupia się również na instrumentach i instytucjach, które mają gwarantować ochronę religijną jednostek. Należą do nich prawo do sądu, możliwość wniesienia skargi do Trybunału Konstytucyjnego, do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka czy możliwość zwrócenia się po pomoc do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Monografię zamyka tekst Piotra Zamelskiego pt. Ochrona godności osoby ludzkiej w art. 5 Kodeksu cywilnego. Autor podejmuje się wyjaśnienia istoty i znaczenia prawnego godności osoby ludzkiej jako wartości prawnonaturalnej, która wyznacza zasadniczy cel działania prawodawcy. Podejmuje się w tym kontekście analizy wybranych aspektów art. 5 Kodeksu cywilnego w zakresie jego treści i konsekwencji normatywnych oraz zastosowania go w orzecznictwie sądowym. Godność osoby ludzkiej należy do podstawowych wartości moralnych, dlatego istnieje potrzeba jej ochrony przez każdą regulację prawną. Prawo cywilne jako „prawo życia codziennego” powinno ją zabezpieczać w relacjach osobistych i majątkowych osób fizycznych i prawnych.

Konkludując, publikacja stanowi opis aktualnego stanu realizacji standardów międzynarodowych w zakresie środków ochrony praw człowieka przez państwa postsocjalistyczne. Jest również miejscem gdzie autorzy tekstów wyrażają opinię co do poprawności tej realizacji. W większości reprezentują środowisko prawnicze oraz różnorodne środowiska uniwersyteckie. Dzięki temu monografia nabiera dodatkowego waloru w postaci prezentacji zróżnicowanych punktów widzenia. Na pewno uzupełnia lukę w obszarze tematyki gwarancji ochrony praw człowieka i obywatela podejmując się wzięcia na warsztat naukowy państw postsocjalistycznych. Dla osób, które chcą zajmować się tą problematyką niniejsza publikacja stanowi ważną pozycję do zapoznania się, gdyż jej treść i płynące z niej wnioski mogą okazać się przydatne w analizie i odpowiedzi na stawiane sobie pytania badawcze.

Ewelina Białkowska, doktorantka na Wydziale Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego