Powroty polskich naukowców – mobilność powrotowa

21.12.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

„Drenaż mózgów” — rozumiany jako odpływ setek polskich naukowców do zagranicznych ośrodków naukowych, określenie w ostatnich latach odmienianie przez wszystkie przypadki i przez wszystkie najważniejsze postaci polskiej nauki, to problem tak duży, że coraz więcej bardzo poważnych podmiotów świata nauki, stawia sobie za cel walkę z jego skutkami.

 

Między innymi jednym z głównych zadań Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej, jest wzmocnienie doskonałości naukowej polskich środowisk akademickich poprzez tworzenie programów powrotowych specjalnie dedykowanych naukowcom, którzy podjęli prace poza granicami kraju.  Obok niej na polu wspierania finansowania grantów badawczych dla polskich naukowców chcących powrócić do Polski po dłuższych stażach zagranicznych realizowanych w ramach studiów magisterskich, doktoranckich bądź projektów typu post-doc1), aktywnie starają lub starały się działać:

  • Narodowe Centrum Nauk poprzez program — POLONEZ adresowany do naukowców przyjeżdżających z zagranicy, którzy chcą prowadzić badania naukowe w polskich jednostkach posiadających stopień doktora lub przynajmniej 4 lata doświadczenia badawczego, która w okresie 3 lat przed terminem ogłoszenia konkursu nie mieszkała, nie pracowała ani nie studiowała w Polsce dłużej niż 12 miesięcy2);
  • Fundacja na rzecz Nauki Polskiej poprzez program — HOMING dedykowany rozwojowi kadr sektora B+R w ramach finansowania przełomowych projektów o charakterze staży podoktorskich realizowanych przez młodych doktorów z całego świata (niezależnie od ich narodowości), ze szczególnym uwzględnieniem powrotów do kraju wybitnych naukowców polskiego pochodzenia, w jednostkach naukowych lub przedsiębiorstwach w Polsce, pracujących w najbardziej innowacyjnych obszarach, z udziałem partnera naukowego3).
Dotychczasowe analizy

Niestety, ostatnie obszerne badania dotyczące oceny zjawiska mobilności polskich młodych naukowców, a także powodów ich migracji oraz pozostawania za granicą zostały przeprowadzone 10 lat temu4). Między grudniem 2007 roku a sierpniem 2008 roku, Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych przygotowało na zlecenie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, ostatni raport dotyczący stanu mobilności polskich naukowców, odnoszący się wyłącznie do tych najmłodszych oraz wskazanie powodów ich powrotów do Polski bądź pozostania za granicą. Skupiał się przede wszystkim na ocenie skali zjawiska przy wykorzystaniu analizy ogólnodostępnych bądź zamawianych danych statystycznych oraz badaniach ankietowych w ramach, których odpowiedzi udzieliło 90 młodych polskich naukowców przebywających za granicą5).

Nieco więcej aktualnych informacji przynosi nam z kolei raport z badań przeprowadzonych przez naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego — Powroty polskich naukowców, przeprowadzony w 2015 roku. Dotyczy on jednak wszystkich polskich naukowców, nie tylko młodych i przedstawia najważniejsze czynniki motywujące polskich naukowców do wyjazdu z kraju oraz wpływające na ich decyzję o pozostawaniu za granicą lub powrocie do Polski. Nie przynosi specjalnie nowych informacji, przedstawiając znany od lat katalog czynników odpowiedzialnych za wyjazd z kraju, pozostawanie za granicą oraz potencjalny powrót do Polski6).

Powody wyjazdu

Badania raptem sprzed trzech lata pokazują, że w dalszym ciągu atrakcyjność budowania kariery w Polsce bardzo odstaje od możliwości, jakie daje prowadzenie badań za granicą.  Polscy naukowcy za najważniejsze powody wyjazdów za granicę w celach naukowych uznali:

  • możliwość pracy w wiodącym w danej dziedzinie ośrodku;
  • lepsze możliwości finansowania nauki za granicą;
  • możliwość współpracy z czołowymi ekspertami w swojej dziedzinie;
  • lepszy dostęp do infrastruktury badawczej (aparatura badawcza, dostęp do literatury etc.);
  • niesatysfakcjonujące zarobki w Polsce;
  • niesatysfakcjonująca kultura organizacji pracy naukowej w Polsce;
  • mało dynamiczne życie akademickie w Polsce (brak spotkań naukowych i chęci współpracy, brak możliwości wymiany myśli i konsultowania wyników pracy)7).
Powody pozostawania za granicą

Zdaniem ankietowanych najważniejszymi powodami, które powstrzymywały bądź nadal powstrzymują, przed powrotem do Polski są:

  • niejasny proces rekrutacji na stanowiska akademickie w Polsce;
  • mało ofert pracy w Polsce zgodnych z posiadanymi kompetencjami;
  • brak instytucjonalnego wsparcia w zorganizowaniu pracy naukowej w Polsce (np. przy budowie zespołu, pozyskiwaniu grantów);
  • obawa przed nadmiernym obciążeniem biurokracją na polskich uczelniach;
  • obawa przed znalezieniem się na peryferiach międzynarodowego życia naukowego po powrocie do Polski;
  • obawa przed brakiem stabilności życiowej i zawodowej po powrocie8).
Powody powrotu

Z kolei głównymi czynnikami, które wpływają na decyzję o powrocie do Polski są:

  • uzyskanie konkretnej satysfakcjonującej propozycji pracy w Polsce;
  • możliwość uzyskania w Polsce funduszy na badania;
  • uzyskanie w Polsce satysfakcjonującego grantu na realizację badań;
  • możliwość codziennego kontaktu z bliskimi i rodziną w Polsce;
  • możliwość zdobycia większej samodzielności naukowej (budowanie własnego zespołu, realizacja własnych badań) w Polsce;
  • Chęć budowania i rozwijania środowiska naukowego w Polsce9).
Główne bariery ograniczające mobilność powrotową polskich naukowców

Biorąc pod uwagę powyższe, można stwierdzić, że najczęstszymi powodami, które zniechęcają polskich naukowców do powrotu, są zbyt niskie zarobki; nadmierne rozbudowanie systemu administracyjnego oraz duże obciążenie pozanaukowe. Powszechne wśród badanych były także opinie podkreślające konieczność zaistnienia zmian systemowych w polityce naukowej, które uznano za zdecydowanie ważniejsze nawet od podniesienia wysokości zarobków. Sami badani wskazali ponadto wprost, że brakuje w Polsce systemu, który pozwoliłby powracającym na ponowne zaadaptowanie się do polskiej rzeczywistości akademickiej oraz społecznej.

Przykładowo, jeden z ankietowanych widzi brak odpowiedniego wsparcia ze strony uczelnie w kwestii wsparcia przy wypełnianiu niezbędnych formalności związanych z występowaniem o granty. Zagraniczne instytucje bardzo często oddelegowują do tego zadania odpowiednio przeszkolonych pracowników, którzy odpowiadają za pomoc w przygotowaniu wniosków grantowych, a nawet wyszukiwanie grantów w oparciu o dostarczone dokumenty.  W Polsce brakuje tak pronaukowego podejścia. Badani podnosili także potrzebę przygotowania pewnego rodzaju pakietów powrotowych składających się z odpowiednio wysokiego wynagrodzenia, zapewnienie przestrzeni do pracy, stałego wsparcia instytucji oraz właściwie zmniejszonego obciążenia dydaktycznego. Na szeroko rozumianym zachodzie, podobne propozycje to standard, który przekonuje polskich naukowców do kontynuowania kariery za granicą10).

„Powrót młodych”

Pomimo iż wnioski wynikające z powyższych raportów zasadniczo pozostają aktualne, należy zgodzić się z częścią środowiska widzącą potrzebę przeprowadzenia nowego i kompleksowego badania skierowanego ponownie tylko do naukowców dopiero budujących swoje ścieżki zawodowe.  Tym samym w pełni należy poprzeć pomysł Rady Młodych Naukowców, która proponuje — przeprowadzenie wszechstronnych i wielowątkowych badań w projekcie pt. „Powrót młodych” dotyczącym mobilności polskich młodych naukowców ze szczególnym uwzględnieniem „mobilności powrotowej”.  Cele projektu oznaczono jako — ocena skali zjawiska mobilności i (braku) mobilności powrotowej, zdiagnozowanie barier, które na drodze mobilności powrotowej napotykają młodzi naukowcy, a także sformułowanie propozycji, w jaki sposób uniknąć, zapobiec czy usunąć zdiagnozowane przeszkody. W obliczu wyzwań, przed którymi stoi polska nauka oraz szans, jakie niesie ze sobą Konstytucja dla Nauki, podobne projekty mogą stanowić tylko wartość dodaną, zwłaszcza że projekt przewiduje także poza opisaniem samych problemów związanych z powrotem młodych naukowców, wskazanie możliwych rozwiązań zdiagnozowanych przeszkód.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1, 5.http://rmn.org.pl/wp-content/uploads/2018/08/Uchwała-VI-12-z-dnia-20-sierpnia-2018-r.-dotycząca-autorskiego-projektu-Rady-Młodych-Naukowców-pt.-Powrót-młodych.pdf
2.https://www.ncn.gov.pl/polonez
3.https://www.fnp.org.pl/oferta/homing/
4.Ibid
6.Powroty polskich naukowców. Raport z badań, J. Durlik, j. Grzymała-Moszczyńska, W. Kałwak, M. Łukowska, A. Żymełka, M. Wierzchoń, 2015 Kraków.
7, 8, 9, 10.Ibid.