Pomoc materialna dla studentów – potrzebne zmiany – cz. II

27.11.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

Zgodnie z zapowiedziami Resortu Nauki, rozpoczęła się już kompleksowa analiza systemu pomocy materialnej, która finalnie doprowadzić do uchwalenia nowej ustawy, na mocy której wnioski stypendialne znajdą się w jednej bazie danych, sprzężonej z PESEL, ZUS i POLTAX1). Na ostateczne wnioski musimy jeszcze poczekać, ponieważ Ministerstwo planuje przedstawić wyniki projektu dopiero w 2020 roku. Zainicjowanie podobnego projektu należy ocenić jak najbardziej pozytywnie, zwłaszcza że tak naprawdę nie posiadamy żadnych miarodajnych danych obrazujących prawdziwy stan systemu pomocy materialnej, w tym jego mocne i słabe strony. Nie mając do dyspozycji podobnych informacji, nie jesteśmy w stanie podjąć ostatecznej decyzji co do kierunku, w jakim wsparcie dla studentów powinno zmierzać oraz jakie cele chce osiągnąć polskie szkolnictwo wyższe.

 

Przygotowując się do zbliżającej się dyskusji dotyczącej przyszłego kształtu systemu pomocy materialnej, pragniemy zarysować przynajmniej część największych wątpliwości, które od lat pozostają nierozstrzygnięte, a dotykają szeregu zasadniczych kwestii związanych bezpośrednio pomocą materialną dla studentów: M.in. należy zadać sobie pytanie:

  1. Czy system wsparcia materialnego powinien skupić się na pomocy naukowej i szeroko rozumianych stypendiach motywacyjnych (stypendium rektora itp.) czy też na wyrównywaniu szans i wspieraniu czysto socjalnych potrzeb (stypendium socjalne, zapomogi itp.). Nowa ustawa tak jak dotychczasowe przepisy, odrobinę premiują stypendia motywacyjne, poprzez utrzymanie przepisów wskazujących, że dotacja wydatkowana w danym roku na stypendia rektora może stanowić nie więcej niż 60% środków wydatkowanych łącznie w danym roku na stypendia rektora, stypendia socjalne oraz zapomogi. Tym samym uczelnie mogą, lecz nie muszą, przekazać jednak większą część dostępnych środków na stypendia rektora kosztem wsparcia socjalnego. Środowisko uczelniane jest w zasadzie równo podzielone na zwolenników nagradzania najlepszych i na postulujących przede wszystkim niwelowanie różnic społecznych. Czas pokaże, który kierunek ostatecznie wybierze ustawodawca.
  2. Czy pozostawić obecny podział na stypendia motywacyjne i socjalne, czy też połączyć oba typy nawzajem od siebie je uzależniając. Część środowiska bardzo wysoko ceni stabilność systemu stypendialnego opartego na znanym od lat dwu podziale na stypendia motywacyjne i socjalne. Niemniej coraz częściej pojawiają się głosy optujące za silniejszą korelacją obu typów wsparcia materialnego. Przykładowo stypendium naukowe przyznawane mogłoby być tylko tym studentom, którzy dodatkowo osiągają niewielki dochód w rodzinie, żeby faktycznie wspierać tych, którzy najbardziej potrzebują finansowej pomocy. Z drugiej strony nierzadkie są również stanowiska, które w ogóle postulują zniesienie stypendium socjalnego w obecnym kształcie. Jak zawsze najwłaściwsze rozwiązanie leży gdzieś pośrodku, niemniej Resort Nauki musi wyraźnie przemyśleć w przygotowywanych wariantach, w którym kierunku dotowania studentów chcemy zmierzać.
  3. Czy ważniejsze jest wyrównanie szans osób pochodzących z uboższych rodzin, czy też należy przyjąć inne kryteria np. wspieranie uczelni regionalnych. Ten drugi przypadek mógłby być zależny przede wszystkim od lokalizacji uczelni. Szkoły wyższe umiejscowione w rejonach dotkniętych największym odpływem potencjalnych studentów, miałyby do dyspozycji większe środki przewidziane na wsparcie studentów2).
  4. Czy istnieje potrzeba przekazania kompetencji w zakresie stypendiów socjalnych innym podmiotom niż uczelnie, np. Miejskim Ośrodkom Pomocy Społecznej, które są wyspecjalizowanie w zakresie udzielania odpowiedniego wsparcia. W takim przypadku szkoły wyższe musiałby zgodzić się na odebranie jednej bardzo istotnej kompetencji i związanymi z nią odpowiednimi środkami finansowymi. Gdyby w jakikolwiek sposób ograniczyć lub nawet wykluczyć istnienie stypendium socjalnych na uczelniach wiązałoby się to ponadto z koniecznością zmian w strukturze pracowniczej i organizacyjnej.
  5. Czy w dalszym ciągu za przyznawanie stypendiów na uczelni powinien być odpowiedzialny samorząd studencki. Ustawa jedynie umożliwia samorządowi prawo do wnioskowania o przekazanie komisji stypendialnej i odwoławczej komisji stypendialnej kompetencji przyznawania stypendium socjalnego; stypendium dla osób niepełnosprawnych; zapomogi; stypendium rektora, niemniej praktycznie zawsze taki wniosek przez samorząd studencki jest składany. Tym samym w obliczu braku możliwości odrzucenia takiego wniosku to sami studenci są odpowiedzialni za funkcjonowanie procesu udzielania pomocy materialnej. Ma to oczywiście swoje plusy i minusy, niemniej coraz częściej, podnoszone są głosy podające w wątpliwość zasadność takiego rozwiązania. Po pierwsze studenci zasiadający w komisjach robią to w ramach wolontariatu, nie pobierając za swoją pracę żadnego wynagrodzenia. Jest to coraz większy problem, ponieważ na większych uczelniach, które muszą co roku przejrzeć kilkanaście tysięcy wniosków, praca w takich komisjach przekracza nierzadko wymiar pełnego etatu stałego pracownika uczelni. Oczywiście, praca w samorządzie studenckim, w tym w komisjach stypendialnych, ma zupełnie inny charakter i co do zasady powinna być nieodpłatna, jednak specyfika procesu przyznawania stypendiów i rozmiar nakładu niezbędnej pracy już dawno przekroczył granice zdrowego rozsądku. W tym zakresie należy w pełni poprzeć propozycje wynagradzania członków komisji stypendialnych, nawet jeżeli nie mieliby być nimi członkowie organów samorządu studenckiego. To z kolei jest drugi problem, ponieważ studenccy członkowie komisji stypendialnych, w ogromnej większości osoby wskazane przez samorząd studencki, to osoby zanurzone przede wszystkim w życie studenckie oparte na relacjach z rówieśnikami wnioskującymi o pomoc materialną ze strony uczelni. To powoduje jednak, iż studentom niezadowolonym z ostatecznych decyzji łatwo jest atakować działania komisji. Z czasem oczywiście przychodzi niezbędne doświadczenie i umiejętność obrony swoich racji, jednak olbrzymia odpowiedzialność nałożona na komisje, skutkuje niezwykle trudnymi warunkami, w jakich przychodzi im funkcjonować. Studenccy członkowie szybko zauważają, jak niejasne są przepisy, zwłaszcza kiedy sami pracownicy uczelnie nierzadko nie wiedzą, jak zinterpretować wątpliwe zagadnienia takie jak, chociażby sposoby liczenia dochodu. Dlatego coraz częściej zauważalne są bardzo negatywne reakcje ze strony studentów i pretensje adresowane do swoich kolegów w ogólnym mniemaniu odpowiedzialnych za wszelkie opóźnienia i niesprawiedliwości procedury stypendialnej. Łatwiej jest zaatakować studenta wolontariusza niż etatowego pracownika, kiedy czasami żaden z nich niekoniecznie jest odpowiedzialne, m.in. za zbyt długi czas rozpatrywania wniosków. Dodatkowo nierzadko komisjom zarzucany jest brak obiektywizmu oraz przyznawanie stypendiów ich członkom. Oczywiście członkowie komisji jako studenci mają prawo do złożenia wniosku stypendialnego, jednak jego ocena, co do zasady bez udziału zainteresowanego. Zaznaczyć należy jeszcze, że członkowie komisji mają dostęp do danych poufnych swoich kolegów z uczelni. Oczywiście każdy z nich powinien podpisać odpowiednie oświadczenie o zobowiązaniu do zachowania wszelkich informacji w tajemnicy, niemniej rodzi to pewien dyskomfort tak w pracy komisji, jak i odczuciu samych wnioskujących studentów.
  6. Czy należy wyposażyć komisje stypendialne w dodatkowe kompetencje umożliwiające faktyczną weryfikację treści wniosków w zestawieniu ze stanem faktycznym. Od początku jednym z podstawowych problemów systemu pomocy materialnej są jego wyraźnie kłopoty w codziennym funkcjonowaniu. Najlepiej to widać, kiedy we wniosku student wskazuje zerowy dochód, czyli nie ma żadnych środków do życia, żadnych źródeł utrzymania, a jednak wszystkie znane komisji okoliczności wskazują, że taki student ma się całkiem dobrze, a podane informacje są kompletnie niezgodne z rzeczywistością. Komisje stypendialne to oczywiście nie organ śledczy, jednak system powinien być tak zespolony z pozostałymi bazami danych, aby umożliwiały, najlepiej automatyczną, weryfikację wniosków na podstawie jak najbardziej precyzyjnych informacji.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.https://www.prawo.pl/student/zmiana-zasad-przyznawania-stypendiow-nowa-ustawa-w-2020-r,294862.html
2.https://www.prawo.pl/student/stypendia-dla-studentow-wywiad-z-wiceministrem-piotrem-mullerem,294855.html