Pomoc materialna dla studentów – potrzebne zmiany – cz. I

20.11.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

System pomocy materialnej przez lata był tym elementem uczelnianej rzeczywistości, który przysparzał olbrzymią liczby niezwykle skomplikowanych problemów praktycznych. Było to niezwykle uciążliwe ze względu na to, że prawo do uzyskania stypendium jest jednym z najważniejszych uprawnień studenta zapewnianych przez uczelnie. Dodatkowo kwota przeznaczana na wsparcie materialne studentów to blisko 1,5 mld zł rocznie, a obrót tak dużymi środkami, na podstawie funkcjonującej procedury, stało się źródłem wielu błędów i niejasności. Niestety nowa ustawa — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce niewiele w tej materii zmienia, a nawet w zasadzie w ogóle nie dotyka dotychczasowych rozwiązań.

 

W dużym skrócie student w oparciu o nowe przepisy, w dalszym ciągu może ubiegać się, m.in. o: stypendium socjalne; stypendium dla osób niepełnosprawnych; zapomogę; stypendium rektora; stypendium finansowane przez jednostkę samorządu terytorialnego; stypendium za wyniki w nauce lub w sporcie finansowane przez osobę fizyczną lub osobę prawną niebędącą państwową ani samorządową osobą prawną1)). Stypendia będą mogły być przyznawanie na wniosek samorządu studenckiego przez komisję stypendialną i odwoławczą komisję stypendialną z uwzględnieniem, iż większość członków komisji stanowią studenci, tak samo, jak ma to miejsce obecnie. Również analogiczne do dotychczasowych przepisów przyznanie powyższych świadczeń oraz ich odmowa nastąpi w drodze decyzji administracyjnej, a Rektor będzie mógł uchylić decyzję komisji niezgodną z przepisami prawa. Praktycznie identyczne pozostają również kryteria przyznania pomocy materialnej i ogólne zasady określenia poszczególnych procedur, co musi zostać dookreślone przez same uczelnie w treści właściwego regulaminu pomocy materialnej.

Nowością są rozwiązania, które zobowiązują studenta wykazującego niewielkie dochody do dołączenia do wniosku o przyznanie stypendium socjalnego zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej o sytuacji dochodowej i majątkowej swojej i rodziny. Jeżeli tego nie zrobi to wówczas rektor albo komisja stypendialna lub odwoławcza komisja stypendialna odmówi przyznania stypendium, chyba że przyczyny niedołączenia do wniosku o przyznanie stypendium socjalnego zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej o sytuacji dochodowej i majątkowej studenta i rodziny studenta były uzasadnione oraz student udokumentował źródła utrzymania rodziny. Do tej pory w uzasadnionych przypadkach właściwy organ jedynie mógł zażądać doręczenia wskazanego zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej i dopiero wówczas uwzględnić tę sytuację przy ocenie spełnienia przez studenta właściwych kryteriów. Tę zmianę należy ocenić jak najbardziej pozytywnie, ponieważ pozwoli na ograniczenie zjawiska otrzymywania stypendiów przez studentów wskazujących dochód zerowy.

Niestety ze względu na to, że w nowym prawie o szkolnictwie wyższym zabrakło regulacji dotyczącej systemu pomocy materialne, obok oczywiście dobrych rozwiązań pozostają te złe, od lat piętnowane przez osoby zajmujące się wsparciem dla studentów. Wystarczy tylko zaznaczyć, że nowa ustawa w żadnym stopniu nie eliminuje, chociażby kwestii niemożliwości faktycznej weryfikacji wniosków o stypendium socjalne, co w konsekwencji skutkuje przyznaniem stypendium tysiącom osób, które takiej pomocy nie potrzebują.

Bezzwrotność pomocy materialnej

Zapowiedź zmian systemu pomocy materialnej musiała doprowadzić do rozpoczęcia dyskusji dotyczącej kwestii najbardziej zasadniczej, tj. bezzwrotności pomocy stypendialnej. Pojawiają się coraz częstsze i odważniejsze głosy postulujące o generalną zmianę podejścia do polityki państwa w ramach kosztów, jakie ponosi budżet zapewniając bezpłatne, jednak nie darmowe, kształcenie w szkołach wyższych, dodatkowo dosypując jeszcze strumień bezzwrotnej pomocy materialnej. W ramach tych wątpliwości pojawia się również, dla bardzo wielu zainteresowanych, oczywista konieczność zapewnienia bezzwrotności środków przekazywanych studentom jako elementu wyrównującego liczne nierówności społeczne do tego wyczerpujące konstytucyjny obowiązek zapewnienia bezpłatności studiowania. Z drugiej jednak strony faktyczne sponsorowanie wykształcenia tysięcy młodych ludzi, m.in. poprzez przekazywania bardzo dużych środków stypendialnych, jest coraz bardziej wątpliwe, zwłaszcza w sytuacji, kiedy absolwenci polskich uczelni coraz częściej wybierają kariery poza granicami Polski. Wobec tego pojawia się potrzeba dokonania analizy efektywności aktualnego systemu z uwzględnieniem celów, jakie powinna osiągać polska nauka. Aby to wypracować, niezbędne jest tym samym wskazane takich wariantów nowego systemu pomocy materialnej, które przewidują również jego zwrotność, przynajmniej w jakimś stopniu. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby stypendia zbliżyły się w swoim charakterze do kredytu studenckiego, który od lat nie cieszy się już byt dużą popularnością. Jest to bardzo istotne, zwłaszcza że studenci niejednokrotnie dokonują wyboru studiów, opierają się jedynie na proponowanej przez daną uczelnią wysokości potencjalnego stypendium, nie zważając na wartość danego kierunku na rynku pracy. Same studia w swojej pierwotnej postaci nie powinni być szkołą zawodową, niemniej naiwnością jest twierdzenie, że ich wybór nie jest skorelowany z późniejszym sukcesem w poszukiwaniu wartościowej pracy. Tym samym wybór konkretnego kierunku w żadnym razie nie powinien opierać się przede wszystkim na atrakcyjności systemu stypendialnego. Dodatkowo takie traktowanie pomocy stypendialnej skutkuje utrzymywaniem się kierunków, które niosą ze sobą niewiele wartości dla samych studentów, ale stosunkowo łatwo otrzymać na nich stypendium. Dlatego też przynajmniej poważnego zastanowienia wymaga propozycja wprowadzenia, chociażby częściowego partycypowania kosztów utrzymania systemu pomocy materialnej przez samych studentów, co dotyczy także braku odpłatności za studia w ogóle2).

Potencjalne zmiany i koszty obsługi

Jedną z podstawowych wad obecnego systemu pomocy materialnej są także bardzo wysokie koszty jego obsługi. Tym bardziej cieszy stanowisko Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, które za cel przyjęło automatyzację całego procesu składania wniosku. W przedstawionych założeniach system przeznaczony do rozpatrywania wniosków stypendialnych, nad którym już toczą się prace, ma być maksymalnie uproszczony i odformalizowany. Głównym celem zmian ma być przede wszystkim przyspieszenie przekazywanie środków na konta studentów oraz maksymalnie uproszczenie procedury poprzez ograniczenie katalogu wymaganych dokumentów. Obecnie student obarczony jest obowiązkiem uzupełnienia dość skomplikowanego wniosku, dołączenia szeregu informacji o swoich dochodach, dochodach rodziny oraz innych źródłach otrzymywania środków finansowych.  Do tego dochodzi, chociażby kwestia skomplikowania we właściwym określeniu dochodów utraconych i uzyskanych oraz setki innych problemów z odpowiednią interpretacją szeregu definicji. Zgodnie z zapowiedziami, MNISW będzie dążyło do stworzenia elektronicznej platformy do przyznawania stypendiów na wzór systemu służącego do rozpatrywania wniosków o świadczenie 500+. Co więcej, obiecany system ma finalnie wynikać ze zintegrowania szeregu innych programów obsługujących różne gałęzie gospodarki, w tym m.in.  system POLTAX, system ZUS i baza PESEL3). Miejmy nadzieję, że ostatecznie student będzie musiał wypełnić krótki formularz a odpowiednio zintegrowane systemy, samodzielnie dokonają właściwej oceny jego wniosku. Jeżeli to się uda, to jednocześnie koszt funkcjonowania takiego systemu zostanie ograniczony do absolutnego minimum, a sami studenci nareszcie zostaną obsłużeni na właściwym poziomie, bez nieodzownych obecnie komplikacji i nieprawidłowości4).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. 2018 poz. 1668
2.https://www.prawo.pl/student/zmiana-zasad-przyznawania-stypendiow-nowa-ustawa-w-2020-r,294862.html
3.https://www.prawo.pl/student/stypendia-dla-studentow-wywiad-z-wiceministrem-piotrem-mullerem,294855.html
4.https://www.prawo.pl/student/koniec-stypendialnych-patologii-komentarz-prawopl,294884.html