W stronę Japonii. Literatura: od pseudoklasyków do estetów i idealistów (część 19)

23.11.2017 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Na przełomie wieków XIX i XX – po dwudziestu latach modernizacji Japonii – największą poczytnością cieszyły się jednak opowiadania i powieści wzorowane na realistycznej prozie XVII wieku (np. Ihara Saikaku), ukazującej ówczesne konflikty, których głównymi motywami była miłość i pieniądz, podobnie jak na początku rozwoju japońskiego kapitalizmu. Ich autorów – należących do grupy Ken’yūsha – nazwano pseudoklasykami1).

 

Bardzo aktywnym i poczytnym pseudoklasykiem był Kōda Rohan (1867-1947)2), który opublikował idealistyczne Gojūnotō (Pagoda), Fūryūbutsu (Elegancki Budda) w oryginalnym stylu klasycznym. Trwałe miejsce w pamięci Japończyków zachowała pisarka Higuchi Ichiyō (1872-1896)3), autorka opowiadań m.in. Takekurabe (Porównanie wzrostu) i Nigorie (Mętny obraz), ukazujących życie dziewcząt i kobiet końca XIX wieku4).

Natomiast po zwycięstwie Japonii w wojnie z Chinami (1895) zaczęto publikować utwory wyrażające indywidualne emocje, wskazujące na nową tendencję opozycyjną do dotychczasowej, raczej intelektualnej i oświeceniowej. Zwłaszcza od czasu wydania „Bungakukai” („Świat Literacki”), pisma założonego w 1893 r. przez Kitamurę Tōkoku i Shimazakiego Tōsona, w ciągu około dziesięciu lat czytano prozę romantyczną Moriego Ōgaia (1862-1922), m.in. Maihime (Tancerka), jak również Kunikidy Doppo (1871-1908) – Musashino (Równina Musashi), Tokutomiego Roki (1868-1927) powieść Hototogisu (Kukułka, polski tytuł: Namiko) i eseje Shizen to jinsei (Przyroda i życie), Izumiego Kyōki opowiadania Kōya hijiri (Mędrzec z góry Kōya) i Yushima mōde (Pielgrzymka do Yushimy).

Po wojnie japońsko-rosyjskiej (1905) narastały konflikty społeczne, a wraz z nimi osłabła tendencja romantyczna, wypierana stopniowo przez nurt naturalistyczny.  Pod wpływem m.in. Zoli i Maupassanta pisarze podjęli próbę opisu życia społecznego. Wówczas Shimazaki Tōson opublikował powieść Hakai (Złamany zakaz, 1906), w której bohater, nauczyciel musiał zrezygnować z pracy, ponieważ odkryto, że pochodził z kasty upośledzonej burakumin. Natomiast Kunikida Doppo5) w opowiadaniu Gyūniku to bareisho (Wołowina i kartofle, 1901) ukazał bohaterów dyskutujących na temat realizmu (symbolem jest wołowina) i idealizmu (symbolem są kartofle). Tayama Katai (1871-1930) opowiadaniem Futon (Kołdra, 1907) zapoczątkował tendencję „szczerego opisu” w tzw. „powieści o sobie”.

Chociaż w najnowszym zbiorze literatury japońskiej Ikezawa Natsuki6) nie docenił żadnego z naturalistów i nie umieścił w swej prezentacji, należy jednak wspomnieć, że do równie wybitnych naturalistów zaliczani są również: Masamune Hakuchō (1879-1972), Tokuda Shūsei (1871-1943), Nagatsuka Takashi i Mayama Seika oraz krytyk Shimamura Hōgetsu (1971-1918). Dzięki ich aktywności naturalizm w latach 1905 – 1914 stał się dominującym nurtem w świecie literackim Japonii.

Japońska odmiana naturalizmu – z powodu niedorozwoju nauk społecznych i surowych rygorów narzuconych przez ówczesną „politykę bezpieczeństwa społecznego” – rzadko przedstawiała realistyczne obrazy społeczeństwa. Koncentrowała się raczej na sprawach rodzinnych i osobistych, zwłaszcza w tzw. powieści o sobie  (shishōsetsu) i „powieści  psychologicznej”(shinkyō shōsetsu).

Wpływ europejskiego naturalizmu jest widoczny również w poezji. A mianowicie, o życiu codziennym pisał Ishikawa Takuboku (1886-1912) – w zbiorach poezji Ichiaku no suna (Garść piasku), Kanashiki gangu (Smutne zabawki), Yobiko to kuchibue (Gwizd i gwizdek), w których wyraził również niepokój wywołany represjami w tzw. incydencie Kōtoku, zwanym też „incydentem wielkiej zdrady”. Z kolei Wakayama Bokusui (1885-1928) pisał „krótkie pieśni” (tanka) o miłości, ale też o cierpieniu i smutku człowieka. Często podróżował i opiewał miejsca odwiedzane. Dlatego w wielu miejscowościach upamiętniono jego pobyt, stawiając „pomniki pieśni” (kahi), tablice z wyrzeźbionymi wierszami.

Niewątpliwie, to naturaliści –  zwłaszcza  twórcy  „powieści o sobie” –  najgłębiej spośród wszystkich ówczesnych literatów penetrowali mroczne strony życia ludzkiego. Z drugiej strony wybitne dzieła tworzyli również opozycyjni do naturalizmu pisarze należący do kilku różnych szkół i tendencji, takich jak tanbiha (szkoła estetyczna) i shirakabaha (szkoła „Białej Brzozy”) oraz pisarzy niekiedy zaliczanych do szkoły intelektualnej (chiseiha) i  „wolnego czasu” (yoyūha).

 耽美派 白樺派   知性派 余裕派   私小説

Szkołę estetów – zwaną też szkołą artystyczną – reprezentują m.in. Nagai Kafū (1879-1959), Tanizaki Jun’ichirō (1886-1965) i Satō Haruo (1892-1964), którzy chętnie sięgali do rodzimej tradycji, cenili rolę piękna i przyjemności w życiu człowieka.

Tanizaki Jun’ichirō (1886-1965) debiutował, pisząc opowiadania (Shisei –Tatuaż, 1910) i dramaty (Tanjō – Narodziny, 1910), ale zasłynął dzięki powieści  (Chijin no ai – Miłość szaleńca, 1924). Z biegiem lat stał się jednym z najwybitniejszych pisarzy XX wieku.

Pisarze idealistycznej szkoły „Białej Brzozy” interesowali się wybitnymi indywidualnościami (Budda, Chrystus) i wielkimi ideami, zwłaszcza buddyzmem i chrześcijaństwem. Byli to Arishima Takeo (1878-1923)7), autor Aru onna (Pewna kobieta), Shiga Naoya (1883-1971)8), twórca mistrzowskich opowiadań Zbrodnia Hana (1913), Seibei i tykwy (1913)9), i powieści An’ya kōro (Droga w ciemności nocy, 1917-1937) oraz Mushanokōji Saneatsu (1885-1976), znany autor powieści Yūjō (Przyjaźń, 1920).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Były to m.in. Konjiki yasha (Złoty demon)  i Tajō takon (Wielkie uczucia i wielkie żale) Ozakiego Kōyō (1861-1903) oraz Natsukodachi (Gaj latem) Yamady Bimyō (1868-1910), Kannon   iwa (Skała Bogini Łaski) Kawakamiego Bizana (1869-1908), Zangiku (Późna chryzantema) Hirotsu Ryūrō  (1861-1928) i Kōya hijiri (Świątobliwy z góry Kōya) Izumiego Kyōki (1873-1939).
2.Zob. Kōda Rohan, Tarōbō, tłumaczenie  Monika Szychulska, w: Chrestomatia współczesnych opowiadań japońskich. Meiji (1868-19120 – Taishō (1912-1926),  Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2005.
3.Zob. Katarzyna Sonnenberg, Opowiadanie siebie. Autobiografizm Higuchi Ichiyō, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2014.
4.Higuchi Ichiyō, Na rozstaju. Wybór opowiadań, tłumaczenie Katarzyna Sonnenberg, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2015. Zob. też  Higuchi Ichiyō, Trzynasta noc, tłum. Monika Szychulska, w: Chrestomatia…, op.cit.
5.Zob. Kunikioda Doppo, Profesor Tomioka, tłum. Monika Szychulska, w: Chrestomatia…, op.cit.
6.Mam tu na myśli 30-tomowy, indywidualny wybór pt. „Zbiór literatury japońskiej” wybitnego pisarza Ikezawy (Nihon bungaku zenshū, Kawade Shobō Shinsha, 2014-2018).
7.Zob. Arishima Takeo, Laboratorium, tłum. Monika Szychulska, w: Chrestomiatia…, op.cit.
8.Shiga Naoya, Miłość platoniczna, tłum. Monika Szychulska, w: Chrestomatia, op. cit.
9.Zob. w zbiorze Irys Opowiadania japońskie (1960).