Odpowiedzialność dyscyplinarna i karna doktorantów i studentów (przesłanki odpowiedzialności/katalog kar)

13.07.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Z roku na rok świadomość praw przedstawicieli wszystkich środowisk budujących społeczeństwo polskich uczelni jest coraz większa. Dotyczy to zarówno nauczycieli akademickich, jak i rzecz jasna studentów i doktorantów, coraz pewniej obierających swoje ścieżki kariery i wykorzystujących wszystkie instrumenty, jakie przewiduje polski system szkolnictwa wyższego.

 

Prawa to jedna strona medalu, drugą są oczywiście obowiązki, które już tak ochoczo wypełniane nie są. Nie możemy zapominać, że każdy członek akademickiej społeczności ma obowiązek zachowywać się w odpowiedni sposób, utrwalony przez wieki uczelnianej tradycji i świadomość w dalszym ciągu dostrzegalnej elitarności szkolnictwa wyższego. Wobec powyższego należy zaznaczyć, że jedynym z podstawowych obowiązków, których należy przestrzegać w murach wszystkich szkół wyższych, jest przestrzeganie przepisów obowiązujących na uczelni oraz zachowane godne statusu studenta, doktoranta, czy też nauczyciela akademickiego. Niestety na przestrzeni ostatnich kilku lat lawinowo rośnie liczna postępowań dyscyplinarnych tak przeciwko wykładowcom, jak i ich studentom/doktorantom. Ciężko ustalić co jest powodem takiego stanu rzeczy, niemniej mając nadzieję, że jest to pokłosie właśnie większej świadomości swoich praw, przedstawiamy dzisiaj przesłanki odpowiedzialności i katalog kar wynikające z zasad przeprowadzania postępowania dyscyplinarnego w stosunku studentów i doktorantów.

Podstawa prawna

Podstawowym źródłem przepisów regulujących odpowiedzialność dyscyplinarną jest oczywiście Ustawa — Prawo o szkolnictwie wyższym, która w rozdziale 6 zawiera właściwe regulacje określające odpowiedzialność dyscyplinarną studentów, która praktycznie w identycznym brzmieniu dotyczy odpowiednio doktorantów. Z kolei przepisy wykonawcze do treści ustawy zgromadzone są w Rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie szczegółowego trybu postępowania wyjaśnienia i dyscyplinarnego wobec studentów. Ustawa 2.0. zmienia niektóre zasady dotychczas obecne, starając się uprościć pewne etapy postępowań, niemniej sam zakres odpowiedzialności studentów i doktorantów, oraz procedura dochodzenia odpowiedzialności dyscyplinarnej pozostanie bardzo podobna, dlatego też skupimy się przede wszystkim na przepisach, które z wielkim prawdopodobieństwem zaczną obowiązywać już w najbliższym czasie. Tym samym aktualny pozostanie katalog deliktów, które należałoby traktować jak czyny mogące skutkować nałożeniem odpowiedniej kary, a także przewidziane kary. Co niezwykle istotne do postępowania wyjaśniającego i postępowania dyscyplinarnego wobec studentów w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

Przesłanki odpowiedzialności dyscyplinarnej Studenta/Doktoranta

Student/Doktorant podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej za naruszenie przepisów obowiązujących w uczelni/ podmiocie prowadzącym szkołę doktorską oraz za czyn uchybiający godności studenta/doktoranta. Tylko te dwie przesłanki warunkują możliwość wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, wobec czego delikt dyscyplinarny może wystąpić tylko pod postacią naruszenia przepisów obowiązujących w uczelni lub czynów uchybiających godności studenta/doktoranta. Podstawowym pytaniem, jakie należy postawić w tym miejscu to, czym są przepisy obowiązujące w uczelni, a także co należy uznać za czyn uchybiający godności studenta/doktoranta.

Pod pojęciem przepisów obowiązujących w uczelni, poza rzecz jasna samą ustawą, kryją się przede wszystkim akty normatywne uchwalane przez same uczelnie, regulujące jej wewnętrzny ustrój i określające zasady funkcjonowania. Najważniejszymi z nich będą co do zasady statut uczelni oraz regulamin studiów, jednak dotyczy to także wszystkich pozostałych dokumentów takich, jak np. regulamin samorządu studenckiego, regulamin przyznawania pomocy materialnej, regulamin domu studenckiego, czy chociażby regulamin biblioteki uczelnianej. Kilkukrotnie w debacie publicznej pojawiła się też wątpliwość czy kodeksy etyki, w tym doktorantów i studentów, należy traktować jako wewnętrzne prawo uczelni, którego naruszenie powinno skutkować odpowiedzialnością dyscyplinarną. Wydaje się, że nie istnieje podstawa, która mogłaby skutecznie wyłączyć stosowanie wskazanych kodeksów spod reżimu odpowiedzialności dyscyplinarnej. Każdy akt normatywny uchwalany na uczelni zgodnie z przepisami prawa (Kodeksu etyki opracowywane są przez samorządy studentów i doktorantów na podstawie przepisy ustawy) jest, wobec tego źródłem odpowiednich norm zachowania, które muszą być przestrzegane przez członków środowiska akademickiego pod groźbą odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Drugą przesłanką są czyny uchybiające godności studenta/doktoranta, rozumiane jako naruszenia norm zachowania właściwych członkowi społeczności akademickiej, od którego należy wymagać szczególnych standardów zachowania. Godność studenta/doktoranta oznacza świadomość wartości i szacunku, jakie odnosi on do uczelni, a także takie wymogi dotyczące studenta/doktoranta, sposobu wykonywania przez niego obowiązków w sposób utrwalający zadania, jakie realizuje uczelnia. Przykładowy katalog czynów uchybiających godności studenta/doktoranta składać się może z naruszenia przepisów prawa, a także naruszenia norm moralnych, obyczajowych niezapisanych w przepisach prawa.

Jednak nie każdy czyn bez wątpienia naganny, może zostać uznany za delikt dyscyplinarny względem studenta/doktoranta. Przede wszystkim należałoby się odnieść do brzmienia ślubowań, zgodnie z treścią, których student/doktorant musi postępować. To w nich zawarte są najbardziej ogólne idee i zasady postępowania, których naruszenie powinno podlegać szczególnemu napiętnowaniu. Największą wątpliwość stanowi pytanie, czy już nawet nie czyn naganny, ale wykroczenie lub przestępstwo automatycznie oznacza postępowanie uchybiające godności studenta/doktoranta. Biorąc pod uwagę powyższe, należy uznać, że nie każda karalna działalność jest tożsama z pogwałceniem godności studenta/doktoranta. Pamiętajmy ponadto, że ich status studenta/doktoranta jest inny niż przykładowo nauczycieli akademickich, którzy bezsprzecznie należą do zawodów zaufania publicznego, i od których tym samym wymaga się więcej1). Niemniej bardzo często naruszenie przepisów prawa poprzez popełnienia przestępstwa czy wykroczenia może zostać uznane również za czyn uchybiający godności studenta/doktoranta. Wszystko zależy od okoliczności i charaktery działaniu podlegającemu karze.

Kary dyscyplinarne

Obecne, jak i przyszłe przepisy przewidują identyczny katalog kar dyscyplinarnych, którymi są:

  1. upomnienie;

2) nagana;

3) nagana z ostrzeżeniem;

4) zawieszenie w określonych prawach studenta na okres do 1 roku;

5) wydalenie z uczelni.

Wskazane zestawienie przewidzianych kar stanowi listę zamkniętą, tylko tych pięć dolegliwości może zostać orzeczonych w ramach postępowania dyscyplinarnego. Upomnienie, nagana oraz nagana z ostrzeżeniem stanowią zdecydowanie łagodniejsze formy ukarania, stanowiąc pewną jednorazową czynność faktyczną mającą na celu potępienie danego czynu. Nie mamy tutaj do czynienia ani z ciągłością tych kar, ani z żadnym wymiernym osadzeniem ich w czasie. Trudno też wskazać jednoznaczne różnice między nimi, poza oczywistą gradacją poczynając od upomnienia jako najłagodniejszej formy kary.

Zawieszenie w określonych prawach studenta na okres do 1 roku jest już bardziej bolesną formą ukarania. Najprościej rzecz ujmując, sprowadza się do czasowej niemożliwości korzystania z określonych praw studenta/doktoranta, np. prawo do zasiadania w organach samorządu studenckiego/doktoranckiego, czy też prawo do uczęszczania na zajęcia, co de facto może uniemożliwić studiowanie i zaliczenie kolejnego semestru2). Najdalej idącą konsekwencją popełnienia deliktu dyscyplinarnego jest z pewnością kara wydalenia z uczelni/szkoły doktorskiej, którą należy rozumieć jako ostateczne pozbawienie statusu studenta/doktoranta, co jest naturalną podstawą do skreślenia z listy studentów/doktorantów.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.red. prof. dr hab. Magdalena Pyter, Komentarz do art. 211, teza 3 [w:] Prawo o szkolnictwie wyższym. Komentarz, Legalis 2012.
2.red. prof. dr hab. Magdalena Pyter, Komentarz do art. 212, [w:] Prawo o szkolnictwie wyższym. Komentarz, Legalis 2012.