Nowe statuty polskich uczelni – szanse i wyzwania

08.10.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Największe wyzwanie, przed jakim stoją obecnie polskie uczelnie to zdecydowanie przygotowanie nowych statutów, czyli swoistych konstytucji każdej szkoły wyższej. Ich opracowanie musi uwzględniać zmiany, które niesie ze sobą Konstytucja dla Nauki, dlatego tak ważne jest, aby proces tworzenia nowych uczelnianych regulacji był bardzo dobrze przemyślany i zaplanowany. Dodatkowym utrudnieniem jest bardzo krótki termin, w którym należy przygotować nową treść, praktycznie najważniejszego aktu wewnętrznego każdej z uczelni. Otóż zgodnie z art. 227 ustawy wprowadzającej ustawę — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, nowe statuty wchodzą w życie z dniem 1 października 2019 r. Tym samym senaty uczelni, założyciele w przypadku uczelni niepublicznych albo inne określone w statutach organy uczelni będą miały jedynie rok na stworzenie nowej treści statutu. Dotychczasowe doświadczenia oraz specyfika środowiska akademickiego nakazują jednak uznać, że część uczelni może mieć trudności ze sfinalizowaniem prac na czas.

 

Tylko 12 miesięcy pracy

Czas, w którym uczelni muszą zdążyć z uchwaleniem nowych statutów to tylko jeden rok, od 1 października 2018 roku do 1 października 2019 roku. Z perspektywy osoby nieznającej specyfiki funkcjonowania polskich uczelni, taki termin wydaje się jak najbardziej rozsądny. Przecież zdecydowanie bardziej obszerne i skomplikowane akty prawne potrafią być tworzone w kilka miesięcy. Czy to dobrze to już kwestia na inny temat, jednak w dalszym ciągu 12 miesięcy to wydawałoby zasadniczo sporo czasu, żeby zorganizować prace uczelnianych struktur, by finalnie móc przyjąć nowy statut.  Jednak to nie tak oczywiste jakby się mogło wydawać. Pierwsza rzecz to nowa pozycja statutu wynikająca z Ustawy 2.0 i jego zdecydowanie mocniejsze umocowanie w systemie szkolnictwa wyższego. W końcu to właśnie statut będzie regulował znacznie więcej kluczowych kwestii dla funkcjonowania uczelni, które do tej pory stanowiły materię ustawy i właściwych rozporządzeń wykonawczych.

Taki stan rzeczy wymusza podejście do przyszłych wyzwań z dużym wyprzedzeniem i przemyślanym harmonogramem uwzględniającym specyfikę funkcjonowania organów decyzyjnych uczelni i konieczność analizy i wdrożenia nowych przepisów. 12 miesięcy to bardzo niewiele, zwłaszcza kiedy weźmiemy pod uwagę faktyczną czasochłonność poszczególnych etapów prac nad ostatecznym kształtem statutu. Dlatego też początek roku akademickiego 2018, czyli przełom września i października, należy traktować jako ostatni dzwonek do podjęcia już konkretnych działań. Późniejsze rozpoczęcie prac nad statutem to już operacja na żywym organizmie i najpewniej jedynie minimalizowanie strat. Wszak potencjalny zespół roboczy, który raczej na pewno zostanie powołany przez większość uczelni, odpowiedzialny za realną treść statutu potrzebuje, co najmniej kilku miesięcy spokojniej pracy nad poszczególnymi rozwiązaniami. Późniejsze prace senatu zabiorą kolejne kilka miesięcy. Nie można też zapominać o konieczności pogodzenia interesów wszystkich środowiska akademickich, które z pewnością będą walczyły o rozwiązania najlepsze przede wszystkim dla swoich interesów.

Nowy statut, czyli co?

Zgodnie z art. 34 Ustawy 2.0 — statut określa zasady organizacji i funkcjonowania uczelni, w szczególności:

  • sposób powoływania i odwoływania organów uczelni, w tym podmioty uprawnione do wskazywania kandydatów na rektora, oraz sposób organizowania wyborów do organów uczelni;
  • skład rady uczelni oraz senatu;
  • zasady i tryb funkcjonowania rady uczelni, senatu i kolegium elektorów;
  • zasady sprawowania wewnętrznego nadzoru nad aktami wydawanymi przez organy uczelni;
  • typy jednostek organizacyjnych uczelni;
  • funkcje kierownicze w uczelni;
  • zasady powoływania osób do pełnienia funkcji kierowniczych w uczelni i ich odwoływania;
  • tryb nadawania tytułu doktora honoris causa;
  • zasady prowadzenia działalności gospodarczej przez uczelnię;
  • zasady dysponowania mieniem uczelni;
  • tryb nadawania regulaminu organizacyjnego;
  • przepisy porządkowe dotyczące odbywania zgromadzeń.

Takie brzmienie przepisu zdecydowanie poszerza zakres treściowy nowych statutów, chociażby o kwestię struktury wewnętrznej uczelni poprzez wskazanie typów jednostek organizacyjnych. Co więcej, statut będzie mógł określać organy inne niż senat o olbrzymich kompetencjach, takich jak, m.in. nadawanie stopni naukowych i stopni w zakresie sztuki, z uwzględnieniem, że tylko jeden organ w zakresie danej dyscypliny. Zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa uczelnia będzie mogła także wskazać w statucie, inne stanowiska dla nauczycieli akademickich niż określone w ustawie oraz wymagania kwalifikacyjne niezbędne do ich zajmowania1).

Jednak prawdopodobnie większość uczelni nie zdecyduje się na głębsze modyfikacje dotychczas obowiązujących rozwiązań, dokonując tylko niezbędnych nowelizacji wymaganych przez nowe przepisy. Tym samym nie powinniśmy się spodziewać ogólnopolskiego maratonu konstruowania nowych dokumentów zmieniających obecne od lat struktury i zasada działania. Raczej doświadczymy adaptacji obecnych statutów do nowych warunków. Oczywiście, wymaga to zdecydowanie mniejszego nakładu pracy niż tworzenie nowych postanowień od początku, niemniej w dłuższej perspektywie może okazać się to rozwiązaniem niedobrym, zwłaszcza że obecny czas to niepowtarzalna okazja na udoskonalenie nieco już przestarzałych schematów, które w dalszym ciągu są obecne w uczelnianej codzienności2).

Szczegółowość czy ogólność?

Obok wskazanej obligatoryjnej materii statutowej, uczelnie mogą się zdecydować na określenie szeregu fakultatywnych zagadnień, niewynikających wprost z ustawy. Przetaczająca się dyskusja próbuje odpowiedzieć właśnie na pytanie, jak szczegółowe powinny być nowe statuty i jaki zakres nieobowiązkowych kwestii uwzględniać. I tak z jednej strony przygotowanie dodatkowych przepisów może w przyszłości pomóc w ograniczeniu doraźnych problemów i wątpliwości, z jakimi na pewno spotkają się szkoły wyższej, z drugiej zaś przesadna kazuistyczność treści statutu będzie skutkowała jego nieczytelnością i faktyczną niemożliwością stosowania przyjętych rozwiązań.

Niezależnie jednak od przyjętych założeń prac nad nowym statutem, każda uczelnia powinien, co da zasady uwzględnić główne zagadnienia całościowo realizujące praktycznie pełny zakres merytoryczny przyszłego statutu. Zgodnie z przyjętym przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego podziałem na poszczególne aspekty nowej ustawy, w ramach uruchomionego cyklu spotkań informacyjnych przeznaczonych dla kadry zarządzającej uczelniami, właściwe wdrożony statut powinien regulować w odpowiednim zakresie, m.in:

  • Prowadzenie studiów, sprawy studenckie, szkoły doktorskie, w tym przede wszystkim: szkoły doktorskie i sprawy doktorantów, sprawy studenckie, stypendia i kredyty studenckie, prowadzenie studiów i innych form kształcenia.
  • Ustrój uczelni, jej finansowanie i nadzór w tym przede wszystkim: ustrój uczelni i sprawy organizacyjne; finansowanie uczelni; sprawy pracownicze; nadzór nad uczelnią.
Potencjalne zagrożenia

Podstawowym problemem, którego należy unikać przy konstruowaniu statutu jest dublowanie rozwiązań w poszczególnych aktach wewnętrznych uczelni. Niewłaściwe unormowanie tożsamych kwestii, przykładowo w statucie i regulaminie organizacyjnym, może doprowadzić do mnożenia podmiotów decyzyjnych w ramach jednego zagadnienia, co uniemożliwi efektywne zarządzanie uczelnią. Należy podkreślić w tym miejscu, że regulamin organizacyjny, nadawany przez rektora określa strukturę organizacyjną uczelni oraz podział zadań w ramach tej struktury oraz organizację oraz zasady działania administracji uczelni. Wobec powyższego brzmienia przepisów, to jak wskazane kwestie zostaną opisane
w statucie będzie miało bezpośredni wpływ na sposób nadawania regulaminu organizacyjnego3).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.http://konstytucjadlanauki.gov.pl/content/uploads/2018/08/list-ministra-nauki-i-szkolnictwa-wyszego-jarosawa-gowina-w-sprawie-wdraania-reformy-szkolnictwa-wyszego-i-nauki.pdf
2, 3.https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2018/07-08/kronika-wydarzen/zanim-powstanie-statut/