Czy naukowcom trudniej być rodzicami?

27.12.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

Wielokrotnie poruszaliśmy problem powrotów polskich naukowców oraz powodów, dla których bardzo często decydują się pozostać poza granicami Polski i tam kontynuować karierę. Nie możemy, jednak zapominać, że kwestia mobilności, nie dotyczy tylko migracji terytorialnej, ale również coraz wyraźniej zawiera w sobie całość zagadnienia powrotu do pracy naukowców, po urlopie macierzyńskim czy też rodzicielskim. Dzisiaj postaramy się odpowiedzieć na pytanie, z jakimi trudnościami muszą się mierzyć młode matki i ojcowie, pragnący powrócić do aktywnego prowadzenia nauki oraz jak je pokonać.

 

Rodzice — naukowcy

Obraz polskiej nauki w ostatnich latach zmienia się niezwykle dynamicznie, niezmienne natomiast pozostaje zastały od bardzo dawna obraz rodzica-naukowca, który, aby odnieść sukces w życiu naukowym, musi poświęcić swoje życie osobiste. Co znamiennie w dalszym ciągu taka rzeczywistość ma wpływ przede wszystkim na kobiety, które pomimo coraz aktywniejszej roli mężczyzn w wychowaniu dzieci, w dalszym ciągu przejmują na siebie więcej obowiązków rodzicielskich. Żeby nie być gołosłownym, wystarczy spojrzeć na dane statystyczne, które wyraźnie pokazują, że w trakcie studiów 58% wszystkich studentów stanowią kobiety, wśród osób ze stopniem doktora kobiety stanowią już tylko 43%, pośród doktorów habilitowanych jedynie 32%, a grono profesorskie to już zaledwie 21% kobiet1). Taki stan rzeczy pokazuje, że kobiety bardzo wyraźnie ograniczają swoją aktywność naukową, a nawet całkowicie z niej rezygnują, m.in. właśnie z powodu konieczności poświęcenia swojej kariery dla macierzyństwa i wychowania dzieci, zwłaszcza przez liczne przeszkody, jakie napotykają młodzi rodzice-naukowcy, praktycznie na każdym etapie rozwoju zawodowego.

Między innymi Rada Młodych Naukowców zauważa powyższy problem i podkreśla jednocześnie, jak wiele jest powodów i bodźców, które ostatecznie nakłaniają na odejście z nauki, przede wszystkim kobiety. Obok braku czasu na pracę naukową, wyczerpanie fizyczne i psychiczne, rezygnacji z pracy naukowej na rzecz pracy dydaktycznej, dyskryminacji płciowej na uczelni, największe piętno odciska zwłaszcza przedmiotowa trudność w pogodzeniu obowiązków domowych i zawodowych, a tym samym ograniczona dyspozycyjność oraz frustracja wynikająca z nakładania się roli matki i rozwijającego się naukowca. Co więcej, to wciąż porzucenie pracy na rzecz rodziny przez kobietę jest bardziej naturalną decyzją niż przejęcie tego obowiązku przez mężczyzn2).

Propozycje rozwiązań w zakresie ułatwień dla rodziców naukowców

Powyższe uwagi to niestety oczywistości, których obraz przez lata zmienił się bardzo nieznacznie, a obecnie zmienia się zbyt wolno. Oczywiście kobieta naukowiec ma wobec zarysowanych przeszkód relatywnie trudniejszą drogę awansu zawodowego od mężczyzny, niemniej niezależnie od płci, wszyscy naukowcy pragnący być jednocześnie rodzicami nie mogą liczyć obecnie na niezbędne wsparcie tak ze strony swoich uczelni, jak i państwa.

Nie zapominamy rzecz jasna o programie „Maluch na uczelni” zainicjowanym w 2015 roku i skierowanym do uczelni, które mogły się starać o dofinansowanie na utworzenie żłobków, klubów dziecięcych i na zatrudnienie opiekunów dziennych. Jego pierwsza edycja finalnie doprowadziła do przekazania 9 mln zł dofinansowania, przez co utworzono łącznie ponad 1300 miejsc opieki przy 43 szkołach wyższych.  Nieobce też są polskiej nauce programy powrotowe przeznaczone stricte dla rodziców-naukowców, ułatwiające powrót do pracy badawczej po przerwie związanej z opieką nad małymi dziećmi. Jednym z najważniejszych był już niestety niefunkcjonujący POMOST prowadzony przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej i skierowany do kobiet, które miały dziecko w wieku do lat 4 (lub 7 lat w przypadku adopcji lub porodu mnogiego) oraz mężczyzn, którzy korzystali z urlopów lub przerw w pracy związanych z posiadaniem takiego dziecka3). Jednak podobnych inicjatyw jest zdecydowanie zbyt mało, a każdy głos i propozycja zmierzająca ku niwelowani przeszkód w powrocie naukowców do pracy po okresie rodzicielstwa, zasługuje przynajmniej na odrobinę uwagi. Tym samym dzisiaj przyglądamy się jednemu z ostatnich projektów Rady Młodych Naukowców, dotyczącego propozycji rozwiązań w zakresie ułatwień dla rodziców naukowców. Co zatem proponuje RMN?

  1. Bezpośrednie finansowe wsparcie prac badawczych dla kobiet w ciąży i rodziców przebywających na urlopach macierzyńskich/rodzicielskich.

Ta propozycja miałaby przybrać postać specjalnie przygotowanych programów grantowych adresowanych do:

  • kobiet w ciąży, które ze względu na szkodliwe lub uciążliwe warunki pracy w ramach prowadzonych grantów nie są w stanie wykonywać prac badawczych;
  • rodziców naukowców przebywających na urlopach macierzyńskich/rodzicielskich, którzy chcą nieprzerwanie realizować swoje plany badawcze4).
  1. Bezpośrednie finansowe wsparcie rodziców wracających do pracy po przerwie związanej z opieką nad dzieckiem.

Ta propozycja miałaby przybrać postać specjalnie przygotowanych programów grantowych adresowanych do wszystkich rodziców-naukowców dzieci do lat 3, którzy korzystali z urlopów macierzyńskich i/lub rodzicielskich przez okres min. 20 tygodni, zawierające w swojej ofercie:

  • zatrudnienie osoby do pomocy w wykonywaniu czynności administracyjnych związanych
    z prowadzeniem grantów, których kierownikiem jest rodzic-naukowiec;
  • zatrudnienie osoby do prowadzenia części dydaktyki wykonywanej przez rodzica naukowca5).
  1. Wsparcie realizacji badań naukowych przez obniżenie pensum dydaktycznego.

Ta propozycja miałaby przybrać postać wprowadzenia przepisów umożliwiających zmniejszenie pensum dydaktycznego:

  • 25% (45h-60h) wysokości pensum przypisanego do danego stanowiska, wszystkim rodzicom-naukowcom dzieci do lat 3, którzy korzystali z urlopów macierzyńskich i/lub rodzicielskich przez okres min. 4,5 miesiąca (20 tygodni);
  • 45% (81h-96h) wysokości pensum przypisanego do danego stanowiska, rodzicom małych dzieci (do lat 3), którzy są kierownikami projektów badawczych i korzystali z urlopów macierzyńskich i/lub rodzicielskich przez okres min. 4,5 miesiąca (20 tygodni)6).
  1. Zwiększenie dostępności do opieki nad dziećmi

Ta propozycja miałaby przybrać postać:

  • stworzenia przyuczelnianych żłobków, przedszkoli i klubów malucha na wzór ministerialnego programu „Maluch na uczelni” z gwarancją większej dostępności dla dzieci pracowników naukowych i bez ograniczeń wiekowych,
  • organizowania dodatkowej opieki dla najmłodszych w przypadku rodziców-badaczy prowadzących zajęcia dydaktyczne czy intensywne badania naukowe w godzinach popołudniowo-wieczornych,
  • stworzenia na uczelniach państwowych zaplecza przyjaznego rodzicom-badaczom w nich zatrudnionych; w szczególności, dotyczy to zwiększenia dostępności przewijaków w toaletach (nie tylko damskich), stworzenia przyjaznych podjazdów dla wózków, zniesienia zakazu wstępu z dziećmi w miejscach na uczelni, gdzie zakaz ten nie jest konieczny (sekretariat, dziekanat, rektorat, itp), stworzenie kącików zabaw dla dzieci na uczelniach7).

W obszarze wsparcia rodziców-naukowców doświadczamy obecnie olbrzymiej pustki, niewypełnionej po zakończonych projektach przeznaczonych dla naukowców-rodziców wracających po przerwie związanej z urlopem macierzyńskim/tacierzyńskim czy rodzicielskim. Zapewnienie zastępstwa dla kobiet-naukowców w okresie ciąży, urlopu macierzyńskiego oraz rodziców-naukowców przebywających na urlopach rodzicielskich; tworzenie nowych sposobów opieki nad dziećmi w czasie pracy, poprzez pogłębiania dostępności w żłobkach, klubach malucha, przedszkolach; zapewnienie, że po powrocie z urlopu rodzic-naukowiec będzie prowadzić te same przedmioty, które były mu przypisane przed urlopem, to przykłady udogodnień, które miejmy nadzieję w niedalekiej przyszłości, zawitają na polskich uczelniach, dlatego wskazanym powyżej propozycjom należy jedynie przyklasnąć i życzyć powodzenia i sukcesu w ich realizacji.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1, 4.http://rmn.org.pl/wp-content/uploads/2018/09/Uchwała-VI-16-Rodzice-1.pdf
2, 5, 6, 7.Ibid.
3.https://www.fnp.org.pl/oferta/pomost-granty-powrotowe/