Narodowy Kongres Nauki

15.11.2017 8 minuty na przeczytanie artykułu

nauka.gov.pl

Na początek pierwszego dnia Narodowego Kongresu Nauki, wicepremier i minister nauki i szkolnictwa wyższego Jarosław Gowin, zaprezentował projekt ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, powszechnie znany jako Ustawa 2.0.

 

W słowach samego wicepremiera jest to „Reforma inna niż wszystkie”, głównie ze względu na szeroki udział społeczności akademickiej, która sama wychodziła z inicjatywą zmian. Minister Gowin w zapowiedzi wprowadzającej stwierdził również, że obecny model szkolnictwa wyższego, mimo że przyczynił się do rozwoju kraju po 1989 roku, wyczerpał swoje możliwości i potrzeba nowych rozwiązań.

Projekt nowej ustawy dotyczący szkolnictwa wyższego i świata nauki jest wynikiem kilkunastomiesięcznych prac w ramach konferencji programowych realizowanych pod parasolem Narodowego Kongresu Nauki. W ramach procesu konsultacji wyłoniono również trzy zespoły, które miały za zadanie opracować założenia do projektu:

  • Zespół prof. Huberta Izdebskiego – afiliowany przy SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny w Warszawie;
  • Zespół prof. Marka Kwieka – afiliowany przy Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
  • Zespół dr hab. Arkadiusza Radawa – stworzony przy Instytucie Allerhanda w Krakowie.

Były one przyczynkiem do dalszych dyskusji, po zaprezentowaniu założeń w dniu 1 marca 2017 r. Ostateczny projekt powstał w ramach zespołu wewnątrz Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego i ma stać się oficjalnym projektem Rady Ministrów w najbliższym czasie, przechodząc pełną procedurę konsultacji w drodze do przyjęcia przez Sejm i Senat.

Poniższe zestawienie najważniejszych zmian i kierunków ewolucji systemu szkolnictwa wyższego i nauki bazuje na prezentacji Wicepremiera Jarosława Gowina oraz analizy projektu ustawy opublikowanego na stronach Narodowego Kongresu Nauki1)

Ustawa prawo o szkolnictwie wyższym i nauce porządkuje obecny stan prawny w zakresie systemu szkolnictwa wyższego, łącząc cztery obecne ustawy i zmniejszając o ponad połowę liczbę wymaganych rozporządzeń ministerialnych (obecnie wydano około 80 aktów wykonawczych do ustaw dot. problematyki szkolnictwa wyższego oraz rozwoju naukowego).

Jednym z kluczowych elementów Ustawy 2.0 jest zwiększenie autonomii uczelni poprzez znaczne wzmocnienie roli statutu uczelni. Regulacje co do zasady ograniczają się do poziomu organów centralnych w uczelni, pozostawiając wewnętrzną organizację uczelni w jej gestii. Inaczej niż w obecnym systemie prawnym uprawnienia do doktoryzowania i nadawania habilitacji nie są przypisane do jednostki organizacyjnej uczelni, ale do całej uczelni. Tak samo to uczelnia będzie podlegać ocenie realizowanych programów studiów i jakości kształcenia. Wbrew początkowym zapowiedziom w rękach wspólnoty akademickiej uczelni pozostanie wpływ na wybór władz i kształt wewnętrznych regulacji.

Pozycja Rektora, jako zarządcy uczelni, również ulega znacznemu wzmocnieniu. Rektor nadal będzie reprezentował uczelnie na zewnątrz, w jego gestii leżeć również będzie przygotowanie projektu statutu oraz strategii uczelni. Znaczącą zmianą jest nadanie mu uprawnienia do powoływania osób na stanowiska kierownicze w ramach uczelni, w ramach której może kreować szczegółową organizację uczelni. Rektor będzie też odpowiedzialny za prowadzenie gospodarki finansowej oraz polityki kadrowej swojej uczelni w tym zasad działania uczelnianej administracji.

W ramach struktury uczelni publicznej Ustawa 2.0 wprowadza nowy organ – Radę Uczelni. Według obecnego projektu Rada ma następujący skład: . Z urzędu w skład Rady wchodzi również Przewodniczący Samorządu Studentów uczelni, ale jako jedyna osoba – bez wynagrodzenia. Według Ministra Gowina jest to realizacja jednoznacznej rekomendacji Komisji Europejskiej wyrażonej w raporcie „Obserwatorium Badań Naukowych i Innowacji (RIO) – Raport Krajowy za 2016 r.: Polska” To w gestii tej Rady będzie leżeć uchwalanie strategii uczelni oraz sprawowanie nadzoru nad gospodarką finansową prowadzoną przez Rektora. Najważniejszą kompetencją Rady jest jednak wskazywanie kandydatów na Rektora – minimum dwóch. Spośród wskazanych kandydatów na rektora wyboru dokonywać będzie nadal Kolegium Elektorów, z którego 20% stanowić będą studenci i doktoranci proporcjonalnie do liczebności tych grup.

W momencie wejścia w życiu prezentowanego projektu Ustawy zmienione zostaną również uprawnienia Senatu uczelni. Senat będzie miał za zadanie uchwalanie statutu oraz regulaminu studiów, jak również wprowadzanie zmian w tych dokumentach. Członkowie Senatu będą mieli również za zadanie wybór Rady Uczelni . Najważniejszą jednak zmianą jest przerzucenie odpowiedzialności nadawania stopni naukowych na Senat lub jeśli tak Senat zdecyduje – komisję Senatu. Podobnie jak to ma miejsce obecnie to na członkach Senatu będzie ciążyła odpowiedzialność za określanie programów studiów oraz studiów podyplomowych.

Uprawniania do prowadzenia kierunków studiów również zostaną wyniesione na poziom uczelni. To uczelnia będzie występować o pozwolenie prowadzenia danego kierunku studiów o danym profilu i poziomie kształcenia. Jedynie w wyjątkowych przypadkach uczelnia będzie mogła uzyskać drugie pozwolenie na prowadzenie kierunku o tym samym profilu i poziomie kształcenia w ramach jednej dyscypliny. Z procedury uzyskiwania pozwoleń będą zwolnione uczelnie, które przejdą ocenę kompleksową PKA (o której więcej znajduje się poniżej), lub w ramach dyscypliny do której przypisany będzie kierunek mają kategorię A lub A+.

Zmianie ulegnie też sama typologia uczelni. Będą możliwe dwie klasyfikacje uczelni – uczelnie akademickie oraz uczelnie zawodowe. Przepisy wprowadzające ustawę gwarantują jednak prawo każdej uczelni do utrzymania obecnej nazwy.

Organizowane będą również programy finansowania dla uczelni badawczych oraz tzw. wysp doskonałości w ramach postępowania konkursowego.

Wymogi pierwszej edycji konkursu „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza” to posiadanie przez uczelnie kandydacką co najmniej połowy jednostek z kategorią naukową A lub A+ oraz posiadanie uprawnień do nadawania stopnia doktora habilitowanego w minimum czterech dziedzinach. Duga możliwość to posiadanie co najmniej 2/3 jednostek posiadających kategorię naukową A lub A+ oraz posiadanie uprawnień do nadawania stopnia doktora habilitowanego w minimum 3 dziedzinach. Niezależnie od przyjętej ścieżki – brak kategorii naukowej C w ramach uczelni oraz brak negatywnej oceny PKA.

Drugim z proponowanych konkursów to „Regionalna inicjatywa doskonałości”, skierowany do uczelni regionalnych, które nie spełniają warunków udziału w konkursie „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza”, ale posiada przynajmniej jedną kategorię naukową A+ oraz uprawnienia do nadawania stopnia doktora.

Zmianie ulegną również mechanizmy finansowania. Obecnie istnieje duża liczba źródeł finansowania różnych aktywności uczelni, bez możliwości wydatkowania środków z nadwyżki jednego ze źródeł na sfinansowanie niedoborów innego z nich. Po wejściu w życie Ustawy 2.0 strumienie finansowania zostaną znacznie zmniejszone w liczbie, a w ramach uczelni będzie większa elastyczność w zarządzaniu tymi strumieniami. Wicepremier Gowin zapowiedział również zwiększenie budżetu przewidzianego na naukę w 2018 o miliard złotych.

Kolejną istotną kwestią jaka była poruszona w czasie kongresu to oczywiście sprawy studiów i studentów. Na mocy nowej ustawy prostsze ma być tworzenie studiów interdyscyplinarnych. W przypadku wszystkich typów studiów niestacjonarnych mają być one wydłużone – o jeden semestr w ramach studiów I lub II stopnia, a o dwa semestry w przypadku jednolitych studiów magisterskich.

Prawdziwa rewolucja szykuje się jednak w zakresie minimów kadrowych. Na mocy nowej Ustawy nie będzie już wymaganej liczby osób z danym stopniem naukowym do prowadzenia danego kierunku studiów. Zamiast tego wprowadzony zostanie obowiązek zatrudnienia na umowę o prace w pierwszym miejscu pracy (w zakresie szkół wyższych, niezależnie od innych miejsc pracy) na danej uczelni. W przypadku studiów praktycznych wymóg będzie na poziomie minimum 50% kadry, a na studiach ogólnoakademickich – minimum 75%.

Kwestie jakości kształcenia też przejdą przeobrażenie. Rola Polskiej Komisji Akredytacyjnej zostanie wzmocniona m.in. poprzez zerwanie obecnej zależności pomiędzy kryteriami oceny PKA, a formalnymi warunkami prowadzenia kierunku studiów.

Wprowadzony zostanie nowy sposób oceny – ocena kompleksowa, przeprowadzana wyłącznie na wniosek danej uczelni. Ocena będzie dotyczyła całościowego spojrzenia na kształcenie studentów w ramach danej dyscypliny. Pozytywne przejście takiej oceny zwolni uczelnie z konieczności przechodzenia przez określony czas ocen programowych na kierunkach związanych z dyscypliną, która przeszła ocenę kompleksową. Planowane są konsultacje przed wprowadzeniem tego typu oceny, która ma wejść minimum po 2 latach od wprowadzenia samej ustawy. Przed jej powszechnym stosowaniem przeprowadzony ma być również pilotaż

W ramach działań projakościowych planowane jest odejście od umów zawieranych pomiędzy studentem, a uczelnia. W zamian, na mocy ustawy, studenta przez cały okres jego studiów obowiązywać będzie katalog opłat stosowany na uczelni w dniu, w którym student lub studentka rozpoczynali studia. Za podwyżki w czasie studiów uczelnia będzie obłożona karami finansowymi.

Kształcenie doktorantów zostało opracowane od początku. Projekt ustawy prawo o szkolnictwie wyższym i nauce przewiduje dwie ścieżki dojścia do stopnia naukowego doktora – poprzez kształcenie w szkole doktorskiej oraz stosowany i obecnie tryb eksternistyczny.

Szkoła doktorska będzie mogła być prowadzona w ramach minimum 2 dyscyplin przez podmioty, które w danych dyscyplinach mają kategorię minimum B+ w 2021 roku. Wszyscy doktoranci kształcący się w szkole doktorskiej muszą otrzymywać stypendium w wysokości minimum 110% minimalnego wynagrodzenia. W połowie studiów muszą przejść tzw. Ocenę śródokresową i w przypadku jej pozytywnego przejścia stypendium zwiększone będzie do 170% minimalnego wynagrodzenia. W przypadku osób niepełnosprawnych stypendium będzie zwiększone o 30%.

Co ważne nowe świadczenia stypendialne zastępują wszystkie inne opcje stypendialne dla doktorantów – stypendium doktoranckie, zwiększenie stypendium doktoranckiego oraz stypendia z funduszu pomocy materialnej uczelni. Osoby, które rozpoczną studia doktoranckie na obecnych zasadach zachowają jednak uprawniania do obecnego systemów stypendialnych do zakończenia studiów.

Szkoły doktorskie będą podlegały ewaluacji przez Komitet Ewaluacji Nauki, z obowiązkowym udziałem międzynarodowych ekspertów. Projekt nie przewiduje stworzenia sztywnych wytycznych co do kształtu i formy programów kształcenia prowadzonych w ramach szkoły doktorskiej lub prowadzenia czynności mających zakończyć postępowanie w sprawie nadania stopnia doktora. Całość odpowiedzialności spoczywa na podmiocie tworzącym daną szkołę doktorską.

W zakresie habilitacji również szykować będą się zmiany rewolucyjne. Habilitacja zostaje utrzymana, ale zniesiony zostanie obowiązek habilitacji. Stopień naukowy doktora otrzyma wszystkie te same uprawniania co stopień naukowy doktora habilitowanego poza możliwością promowania nowych doktorów. Zaostrzone zostaną również kryteria wobec podmiotów posiadających uprawniania do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego. Od 2021 roku jedynie podmioty, które uzyskają kategorię A lub A+ utrzymają uprawniania w tym zakresie. W samej procedurze nastąpią również poważne zmiany. Wprowadzone zostaną obowiązkowe dwie zanonimizowane recenzję, a osoby, które otrzymały prestiżowe granty np. European Research Council, będą miały możliwość skorzystania z przyśpieszonej ścieżki habilitacji.

Projekt ustawy proponuję również szereg zmian w zakresie możliwych ścieżek kariery naukowej. Utrzymane zostaną przywileje związane z urlopami i wynagrodzeniami. W zakresie konkursów konieczne będzie uzasadnienie w razie ich nierozstrzygnięcia, a w przypadku zastrzeżeń co do jawności postępowania – przewidziane będą sankcje.

Istotną nowością będzie nowa ścieżka kariery dla wybitnych dydaktyków, którzy będą mieli również dostęp do środków finansowych ze specjalnych grantów dydaktycznych. Osoba ze stopniem naukowym doktora, może awansować ze stanowiska adiunkta na profesora uczelni w zakresie dydaktyki. Nie ma wtedy jednak możliwości dalszego rozwoju i otrzymania tytułu naukowego profesora, który zarezerwowany jest jedynie dla osób zatrudnionych na stanowisku profesora uczelni w zakresie nauki, gdzie wymogiem jest stopień naukowy doktora habilitowanego.

Nad całością procesów w zakresie stopni i tytułów ma czuwać Rada Doskonałości Naukowej, która zastąpić ma Centralną Komisję ds. Stopni i Tytułów. Wybierana ma być przez środowisko naukowe, a czynne i bierne prawo wyborcze ma zostać rozszerzone na osoby ze stopniem doktora habilitowanego.

Projekt ustawy przewiduje wejście jej w życie od 1 października 2018 roku, przy założeniu dość daleko idących przepisów przejściowych. Pierwszy rok funkcjonowania nowej ustawy to czas budowania nowych statutów uczelni, przypisywania pracowników i uprawnień do nowej klasyfikacji dyscyplin, zgodnej z klasyfikacją OECD, choć zmodyfikowaną pod specyfikę systemu szkolnictwa wyższego w Polsce. Nowe przepisy dotyczące ewaluacji i ich wpływ na uprawnienia do nadawani stopni naukowych doktora i doktora habilitowanego mają wejść w życie nie wcześniej niż w 2021 roku. Wedle zapowiedzi przedstawicieli ministerstwa ostatni przepis nowej Ustawy zacznie działać w 2026 roku.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Projekt dostępny jest na https://nkn.gov.pl/ustawa-2-0/