Moniuszko – twórca opery narodowej

09.12.2019 2 minuty na przeczytanie artykułu

Dobiega końca Rok Moniuszkowski, więc niewątpliwie przyszedł czas na refleksje, podsumowania i … pytania.

Organizatorzy jubileuszowych przedsięwzięć zadbali, aby informacja o dwusetnych urodzinach kompozytora dotarła do jak najszerszego grona odbiorców, bez względu na wiek i zainteresowania.

Nietrudno zacytować również hasła przewodnie, które brzmią znajomo, goszczą na plakatach, ulotkach, billboardach i zapowiadają niemal każdą moniuszkowską inicjatywę: „Stanisław Moniuszko polskim twórcą narodowym”, „Twórca opery narodowej”, „Moniuszko – narodowy kompozytor Polski”.

Czy w dwunastym miesiącu hucznych urodzin Moniuszki potrafimy wyjaśnić, dlaczego mówimy, że to ,,twórca narodowy”?? Niewątpliwie na rodzimy charakter jego dzieł powinniśmy spojrzeć nieco szerzej:

,,Narodowy twórca”

Stanisław Moniuszko przyswajał sobie społeczną rolę narodowego kompozytora stopniowo, co wiemy z listów, jakie pisał, relacjonując estradowe premiery. Pierwsze treści, odnoszące twórcę do ,,narodowej” funkcji, pochodzą z lat 1848 – 1850, kiedy to trzydziestoletni Moniuszko był już autorem wielu dzieł.

W liście kompozytora z 1848 roku, będącym reakcją na niewystawienie dwuaktowej wersji opery Halka w Teatrze Wielkim w Warszawie, kompozytor po raz pierwszy, jednocześnie łączy swą kompozycję z litewskością, polskością i ukraińskością. Akcentując swe przywiązanie do wileńskości, rozumie ,,narodowość” tak, jak w okresie przedzaborowym, a więc jako Rzeczpospolitą Obojga Narodów.
W roli ,,narodowego twórcy” występuje również w liście z 1848 roku, pisanym na Żmudzi, gdzie udał się w celu zebrania ludowych pieśni litewskich, co zostało w tym dokumencie podniesione do rangi tego, co narodowe.

Akcentując swe przywiązanie do wileńskości, rozumie ,,narodowość” tak, jak w okresie przedzaborowym, a więc jako Rzeczpospolitą Obojga Narodów.

 

Śmierć Chopina

Po śmierci Fryderyka Chopina, niejednokrotnie podkreślano w polskojęzycznej prasie, że twórczość Moniuszki jest pocieszeniem i rekompensuje straty polskiej kultury:

,,Tyle z niej łez spadło na mogiłę zmarłego, łez których byśmy wylewać nie przestali w krynicę wiecznego żalu, gdyby nas nie koił w bólach swym śpiewem Moniuszko” [Pamiętnik Literacki, 1849, t. 2, z. 4: 120]

Sytuuje to Stanisława Moniuszkę w roli narodowego twórcy, którego muzyczna działalność, a zwłaszcza pieśniarska, jest ukojeniem dla rozpaczających po śmierci F. Chopina rodaków. I choć sam kompozytor odżegnywał się od zabiegu pocieszania się jego twórczością, jest to moment, od którego zaczął funkcjonować w przestrzeni kulturowej jako ,,twórca narodowy”.

Litewskość, rosyjskość i polskość

W korespondencjach kompozytora z lat 1851 – 1856 badacze dostrzegają odwoływanie się do różnych relacji etnicznych. Częściej do litewskości i rosyjskości, rzadziej do polskości.

Dopiero premierowe wystawienie Halki w 1858 przyczyniło się niewątpliwie do kolejnego etapu stawania się przez S. Moniuszkę narodowym twórcą w muzyce.
Zdaniem R. Rittera ,,premiera czteroaktowej Halki wyraźnie uruchomiła proces kreowania Stanisława Moniuszki na narodowego twórcę w polskiej muzyce, społecznika i wychowawcę1”.

Bez wątpienia twórczość Moniuszki jest kwintesencją polskości. Nie należy jednak zapominać o głosach krytyków muzycznych, którzy sądzą, iż patriotyzm kompozytora jest często „dopisywany2”, dostrzegając w dziełach twórcy międzynarodowe wpływy. Może przyczyną tego jest wspomniany, długotrwały proces stawania się ,,twórcą narodowym”?

Agata Krajewska


logo
stopka

 


1 Drzazga – Lech M., Śląski Moniuszko. Recepcja postaci i twórczości kompozytora na Górnym Śląsku. Studium socjologiczne. Tom 1: Tożsamość narodowa i muzyka, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2018, s. 91; cyt. za: Ritter R., Musik fuer die Nation. Der Komponist Stanisław Moniuszko (1819 – 1872) in der polnischen Nationalbewegung des 19 Jahrhunderts, P. Lang, Europaeischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt AM Main 2005, s. 123.

2 [@] https://kultura.onet.pl/muzyka/wywiady-i-artykuly/stanislaw-moniuszko-kompozytor-o-ktorym-wiemy- niewiele/dcl0tnm ; data dostępu 17. 11. 2019.