W stronę Japonii – Kingendai bunka 近現代文化 – Kultura jako duchowy dorobek (część 8)

12.07.2017 3 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Zgodnie z koncepcją japońskich uczonych Umesao Tadao i Itō  Shuntarō1). (zob. W stronę Japonii, cz. 1-2)  dorobek ludzkości dzieli się na dwie sfery. A mianowicie, jedną nazywamy cywilizacją, a drugą  – kulturą.  W odróżnieniu od cywilizacji jako zespołu systemów do sfery kultury zaliczamy język, myśl i filozofię, religię i ideologię oraz literaturę i sztukę. Obie te sfery znajdują się w interakcji ze sobą.

Przy okazji rozważań na temat rozumienia terminu ‘kultura’  zaglądam do Wielkiej Encyklopedii PWN (t.15, s. 181), w której znajduje się obszerny artykuł pt. Kultura. Brak w nim jednak takiej definicji kultury, która mogłaby obowiązywać w nauce i edukacji współczesnej. Jest natomiast wyjaśnienie historii rozumienia i stosowania tego terminu, poczynając od kultury rozumianej jako uprawa roli, a następnie jako dorobku ludzkości, zarówno duchowego, jak i materialnego. Od XIX wieku sformułowano wiele definicji terminu ‘kultura’, ale żadna z nich nie zyskała powszechnej akceptacji. Po prostu kulturą nazywano sztuczne wytwory w opozycji do naturalnych przedmiotów i zjawisk, albo też ten dorobek, który odróżniał człowieka od świata zwierzęcego, albo świadczył o stopniu opanowania przez człowieka zwierzęcych instynktów, przede wszystkim dzięki pracy ducha. W tym rozumieniu ‘kultura’ obejmuje „wartości moralne, religijne, estetyczne i poznawcze”2). A to określenie kultury przybliża nas do koncepcji kultury symbolicznej, zwanej też duchową, obejmującej język, filozofię, ideologię, religie, jak również literaturę i sztukę, posługujące się własnymi, oryginalnymi symbolami.

Kultura ma skłonność do skupiania się na sobie – twierdzi Itō Shuntarō3).   w odróżnieniu od cywilizacji, którą cechuje znaczna niezależność od kultury oraz ekspansywność, to znaczy zdolność do przenoszenia się do innych, obcych regionów i krajów.

Takie rozumienie kultury jako dorobku duchowego, jej form i przejawów, postaram się zilustrować na przykładach branych z  historii kultury japońskiej drugiej połowy XIX i XX wieku. Na początku przedstawię problemy związane z rodzimym językiem, a więc  najważniejszym  narzędziem twórczości kulturowej. Dziś przyjmujemy za sprawę oczywistą, że Japończycy wówczas i dzisiaj posługują się językiem japońskim. Ale w drugiej połowie XIX wieku nie był to jeszcze język, który  łączył wszystkich mieszkańców Wysp Japońskich. I roli tego języka w modernizacji kraju będzie mowa w dalszej części rozważań. Wiadomo, że w jego sąsiedztwie jest przestrzeń zajęta przez użytkowników języka koreańskiego i języków chińskich, a na północy Wysp Japońskich do niedawna żył lud mówiący językiem Ajnów. Ale z żadnym z nich japoński nie jest podobno spokrewniony, najprawdopodobniej. Najczęściej wskazuje się na pewne cechy ałtajskie i określa się, że japoński należy do języków wschodnioazjatyckich, co niewiele mówi.

Zagadka genezy pozostaje nadal nie rozstrzygnięta. Ale przypadek może doprowadzić do najbliższego ogniwa łączącego język japoński i np. koreański. Podobnie jak to się stało z dinozaurem – jeszcze nie tak dawno uważano, że w Japonii ich nie było. Ale w końcu ubiegłego wieku przypadkowo w okolicy miasta Katsuyama, należącym do prefektury Fukui, uczennica znalazła dziwną skamielinę, która doprowadziła do  odkrycia dinozaurów w Japonii. Co więcej, w bieżącym roku 2017 dokonano odkrycia dinozaura w miejscowości Mukawa na Hokkaido i nazwano go „smokiem z Mukawy” (Mukawa-ryū)4).

***

Kolejne artykuły z cyklu JAPONIA – między cywilizacją i kulturą – już wkrótce!

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Zob. W strone Japonii 1-2. W tym cyklu również japońskie nazwisko poprzedza imię, tzn. Umesao jest nazwiskiem  a Tadao imieniem, podobnie Itō jest nazwiskiem, a Shuntarō imieniem.
2.Wielka Encyklopedia PWN, 2003, t. 15 s.182.
3.Zob. przypis 2,  W stronę Japonii [część2].
4.Zob. programy telewizji NHK: Mukawa ryū hakken (odkrycie smoka z Mukawy), 2017 r., i Fukui Kyōryū Hakubutsukan (Muzeum Dinozaurów w Fukui), 2016 r.