Klauzule niedozwolone

30.08.2017 6 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Jak już wielokrotnie wspominaliśmy stosunek łączący studenta z uczelnią, jest bardzo specyficzną relacją, funkcjonującą na pograniczu prawa administracyjnego i cywilnego.  Zawieranie umowy między uczelnią a studentem lub osobą przyjętą na studia określającą warunki pobierania opłat związanych z odbywaniem studiów oraz opłat za usługi edukacyjne,  jest w tej sytuacji konstrukcją, która wiąże studenta i uczelnię stosunkiem typowo cywilnoprawnym, a więc podlegającym reżimowi norm prawa cywilnego.

 

Jest to bardzo istotne ze względu na to, że stosunek cywilnoprawny charakteryzuje się równorzędnością stron, daleko idącą autonomią jego kształtowania oraz co najważniejsze, zagwarantowanym prawem do dochodzenia swoich spraw przed sądem. Student jako strona takiego stosunku, ma tym samym dużo większe uprawnienia niż te wynikające ze stosunku administracyjnoprawnego, w którym uczelnia jest zakładem o władczym charakterze względem dużo słabszego studenta.

Umowa student-uczelnia a umowa zlecenie

Co niezwykle istotne, zgodnie z opracowaniem Wydziału Infrastruktury, Handlu i Turystyki Departamentu Polityki Konsumenckiej Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Raport z kontroli wzorców umownych stosowanych przez wyższe szkoły niepaństwowe ) — Umowa o świadczenie usług edukacyjnych ma charakter umowy zlecenia. Świadczeniem głównym są usługi edukacyjne świadczone przez Szkołę, za które konsument uiszcza czesne. Cechą charakterystyczną, nie tylko dla tego segmentu rynku, jest stosowanie wcześniej przygotowanych przez Szkołę umów. Konsekwencją takiego działania jest fakt, że konsumenci z reguły nie mają możliwości negocjowania postanowień umowy, kształtowania ich treści w drodze porozumienia ze Szkołą. Decyduje to o uznaniu takiej umowy za typowy wzorzec umowny, w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, dotyczących wzorców umów i niedozwolonych postanowień umownych (art. 384 k.c i nast.). Przepisy te są generalnym ograniczeniem zasady prawa cywilnego, jaką jest zasada swobody umów. Przyjęto bowiem normę, że konsument nie jest związany postanowieniami umowy, które nie były uzgodnione z nim indywidualnie, kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. By dane postanowienie zostało uznane za niedozwolone muszą być spełnione łącznie następujące przesłanki:

1) wzorzec funkcjonuje w obrocie z udziałem konsumentów,

2) postanowienie umowy nie było uzgadniane z nim indywidualnie,

3) postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 384 i nast.)1).

Powyższe stanowisko dotyczy umów zawieranych w swoim czasie praktycznie jedynie przez szkoły prywatne, niemniej od momentu nowelizacji zobowiązującej wszystkie uczelnie do zawierana umów z wszystkimi studentami, możemy śmiało stosować je do wszystkich typów uczelni. Wobec powyższego należy wyraźnie stwierdzić, że student jest w myśl przepisów, zgodnie z aktualną linią orzecznictwa i na płaszczyźnie stosunków z uczelnią, również konsumentem. Mówi o tym wprost art. 221 Kodeksu Cywilnego w brzmieniu — Za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Tym samym sprawy wynikające z dochodzenia roszczeń wynikających z zawartej umowy, są postępowaniami z zakresu ochrony konsumentów.

Definicja klauzuli niedozwolonej (abuzywnej)

Zgodnie z art. 3851  Kodeksu Cywilnego:

  • 1. Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
  • 2. Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.
  • 3. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta.
  • 4. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje.

Należy jasno podkreślić, że student-konsument w praktyce nie ma żadnej możliwości negocjowania poszczególnych postanowień umowy zawieranej z uczelnią. Albo taki kontrakt zawiera albo odrzuca w całości i tym samym rezygnuje z podjęcia studiów w danej jednostce. Oczywistością jest, że w przypadku szkół wyższych niemożliwością by było indywidualne uzgadnianie treści umowy z każdym studentem ze względu na olbrzymią ich liczbę, co niestety wiążę się cały czas z częstymi przypadkami narzucania studentom niekorzystnych postanowień. Dlatego tak istotny jest wskazany przepis, który stanowi, że  postanowienia, które nie zostały uzgodnione indywidualnie, nie wiążą konsumenta, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jego interesy. Co bardzo ważne umowa w pozostałym zakresie obowiązuje dalej, o ile może być wykonywana bez tego niedozwolonego postanowienia. Trudno jednak wierzyć, że uczelnie zaczną pozytywnie rozpatrywać skargi studentów co do naruszania ich praw konsumenckich.

Dochodzenie swoich praw

Istnieje kilka podstawowych sposobów dochodzenia swoich praw wynikających z zawartej z uczelnią umowy:

 

  • Kontrola incydentalna postanowień wzorców umowy.

W przypadku kiedy uczelnia będąca w stosunkach ze studentem także przedsiębiorcą, nie przychyli się do stanowiska studenta, wskazującego na abuzywność postanowień umowy, taki student powinien zwrócić się do określonego sądu (właściwy sąd cywilny), od ustaleń którego zależy uznanie danej klauzuli za niedozwoloną. Jest to kontrola incydentalna i dotyczy zawsze indywidualnej umowy zawartej przez konkretnego konsumenta (studenta). Należy również zaznaczyć, że art. 3853  Kodeksu Cywilnego zawiera przykładowy katalog niedozwolonych postanowień umownych, na podstawie którego można wstępnie ocenić, czy dane postanowienie może być uznane za niedozwolone w ramach tej kontroli. Przykładowo, jeżeli uczelnia w warunkach umowy zawarła postanowienie umożliwiające jednostronną zmianę wysokości czesnego (uzależniając ten krok chociażby od poziomu inflacji) to student jak najbardziej może powołać się na niedozwolony charakter tego postanowienia. W takim przypadku, jeżeli uczelnia-przedsiębiorca nie przychyli się do stanowiska uwzględniającego rację studenta-konsumenta, ma on prawo dochodzić swych roszczeń na drodze sądowej. Efektem podjęcia takiego kroku może być wydanie właściwego wyroku uznającego, że podważane postanowienie umowne jest niedozwolone, więc nie wiąże studenta-konsumenta.

  • Kontrola abstrakcyjna postanowień wzorców umowy.

Kontrola abstrakcyjna od kontroli incydentalnej rożni się tym, że dotyczy analizy samych wzorców umów zawieranych z konsumentami, bez analizy konkretnych pojedynczych kontraktów już faktycznie zawartych. Jest więc elementem szerszej polityki prokonsumenckiej zmierzającej do niwelowania zjawiska klauzuli abuzywnych jako takich. Wiąże się to również ze znacznie dalej idącymi kompetencjami podmiotów publicznych. Mianowicie kontrolę abstrakcyjną, poza samymi konsumentami, może zainicjować, przede wszystkim Prezes UOKiK2). Zasady kontroli abstrakcyjnej szczegółowo opisał sam UOKiK —Konsument może również powiadomić Prezesa UOKiK o podejrzeniu stosowania przez przedsiębiorcę niedozwolonego postanowienia wzorca umowy i zostać dopuszczony w charakterze zainteresowanego do udziału w postępowaniu prowadzonym przez Urząd w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Uprawnia go to do składania dokumentów i wyjaśnień, co do okoliczności sprawy oraz przeglądania akt. W kierowanym do UOKiK zawiadomieniu należy wskazać, czy konsument podejmował kontakt z przedsiębiorcą w celu usunięcia kwestionowanego postanowienia ze wzorca umowy i jakie w tym zakresie stanowisko zajął przedsiębiorca. Ponadto, do zawiadomienia należy załączyć cały wzorzec umowy zawierający kwestionowane postanowienie i wskazać argumenty dla uznania danego postanowienia wzorca umowy za naruszające dobre obyczaje oraz rażąco naruszające interesy konsumentów. Efektem postępowania w sprawie o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone jest wydanie przez Prezesa UOKiK decyzji administracyjnej, w której rozstrzyga, czy dana klauzula ma niedozwolony charakter oraz zakazuje jej dalszego wykorzystywania. Decyzja UOKiK uznająca postanowienie wzorca umowy za niedozwolone ma skutek tylko w stosunku do przedsiębiorcy, który ją stosował oraz wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę na postawie klauzuli wskazanej w decyzji3).

Co bardzo istotne, spory dotyczące uznania klauzuli  za niedozwoloną rozstrzyga jedynie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Wydział XVII Sądu Okręgowego w Warszawie. Konsekwencją wyroku tego sądu jest uznanie klauzuli za niedozwoloną i jej wpis do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone prowadzonego właśnie przez Prezesa UOKiK.

  • Rzecznicy konsumentów.

Warto podkreślić, że w indywidualnych sprawach dotyczących prawa konsumenckiego, każdy student może zwrócić po bezpłatną pomoc do miejskich lub powiatowych rzeczników konsumentów. Wykonują oni specjalistyczne zadania w zakresie ochrony konsumentów, m.in. poprzez zapewnienie konsumentom bezpłatnego poradnictwa konsumenckiego i informacji prawnej w zakresie ochrony konsumentów; występowanie do przedsiębiorców w sprawach ochrony interesów i praw konsumentów, czy też udzielanie konsumentom pomocy przy dochodzeniu roszczeń na drodze sądowej.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Departament Polityki Konsumenckiej UOKiK Wydział Infrastruktury, Handlu i Turystyki, Raport z kontroli wzorców umownych stosowanych przez wyższe szkoły niepaństwowe, Warszawa  2005,  s.7.
2.https://finanse.uokik.gov.pl/chf/kalendarium/niedozwolone-klauzule-w-umowach-konsumenckich
3.https://www.uokik.gov.pl/niedozwolone_klauzule.php