Katalog Klauzul Niedozwolonych cz. 3- kary umowne

15.09.2017 7 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Jeszcze przez chwilę pozostajemy w temacie klauzuli niedozwolonych, zwłaszcza w obliczu zbliżającego się początku roku akademickiego, kiedy to większość uczelni przedstawia swoim studentom do podpisania umowę student-uczelnia. Zamykając temat postanowień niedozwolonych, przedstawiamy i omawiamy klauzule dotyczące kar umownych i niewspółmiernych odsetek, zobowiązania do zapłaty pomimo rezygnacji lub odmowy zwrotu uiszczonej opłaty w przypadku rezygnacji oraz nieodpowiedniej właściwości miejscowej sądu.

 

Kary umowne i niewspółmierne odsetki

Art. 3851 ust.1 — Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne) […].

Art. 3853 pkt 17 — W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności: nakładają na konsumenta, który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy, obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej lub odstępnego.

Na wstępie należy podkreślić, że kara umowna i odstępne to jak najbardziej dopuszczalne instytucje, niemniej nie mogą być kształtowane w oderwaniu od pewnych generalnych zasad współżycia społecznego i zasad słuszności. Dlatego też Kodeks Cywilny wskazuje wprost, że w sytuacji, kiedy są one rażąco wygórowane, możemy mieć do czynienia z postanowieniem niedozwolonym. Ustalenie, kiedy kara umowna lub odstępne jest rażąco wygórowane, nie jest już niestety takie łatwe i zależy od bardzo wielu okoliczności, jednak co najistotniejsze, to sąd każdorazowo bada, czy wskazane kwoty są zbyt duże na podstawie przyjętych założeń. Z kolei niewspółmierne odsetki i ich nadmierna wysokość mogą kształtować pozycję studenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy stanowiąc, wobec tego klauzulę abuzywną1).

Przykłady klauzul niedozwolonych z rejestru Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (kary umowne i niewspółmierne odsetki)

UOKiK nr 579

Przed upływem 30 dni od dnia rozpoczęcia zajęć pierwszego semestru na pisemny wniosek studenta składającego rezygnację ze studiów, przysługuje mu zwrot 80% wniesionej opłaty czesnego za semestr. Po upływie tego terminu zwrot nie przysługuje.


UOKiK nr 120

W przypadku rezygnacji ze studiów po rozpoczęciu roku akademickiego lub skreślenia z listy studentów student zobowiązany jest do zapłaty 1 500 zł (jeden tysiąc pięćset złotych) z tytułu ponoszonych przez Uczelnię kosztów utrzymania miejsca. Wysokość opłaty może ulec zmianie.

UOKiK nr1229

Ponadto student zobowiązany jest do uiszczenia w nieprzekraczalnym terminie jednego miesiąca od momentu złożenia pisemnej rezygnacji bądź skreślenia go z listy studentów, opłaty karnej w wysokości 20% kwoty stanowiącej różnicę pomiędzy kwotą czesnego należnego za dany rok akademicki a kwotą określoną w ust. 2. Obliczeń wysokości płatności dokonuje się zgodnie ze wzorem: OK = (CR-P)*20%, gdzie: OK- opłata karna, CR- wysokość rocznego czesnego zgodnie z zadeklarowaną formą płatności, P- wysokość płatności.

UOKiK nr 644

Zwłoka w opłatach czesnego spowoduje naliczanie odsetek umownych w wysokości 2,00 zł za każdy dzień zwłoki.

Podsumowanie

Polskie szkoły wyższe w dalszym ciągu korzystają ze zdecydowanie słabszej pozycji studenta, narzucając mu, co prawda dozwolone, ale nierzadko niedorzecznie duże kary umowne, odstępne oraz odsetki. Kwoty zobowiązań względem uczelni powstałych z tego tytułu potrafią sięgać tysięcy złotych czy kilkuset procent w skali rok. Studencie, wystrzegaj się wszelkich postanowień, które przewidują dodatkowe potrącenia, obciążenia, zobowiązania do zapłaty zaległych kwot powiększonych o odsetki umowne, opłat za zwłokę, czy bliżej nieokreślone opłaty manipulacyjne.

Zobowiązania do zapłaty pomimo rezygnacji lub odmowy zwrotu uiszczonej opłaty w przypadku rezygnacji ze studiów

Art. 3853 pkt 12 — W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności: wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie niespełnione w całości lub części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania.

Art. 3853 pkt 13 — W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności: przewidują utratę prawa żądania zwrotu świadczenia konsumenta spełnionego wcześniej niż świadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadają, rozwiązują lub odstępują od umowy.

Bardzo wiele uczelni w swoich wzorcach umów zastrzega konieczność dokonania licznych opłat już w trakcie procesu rekrutacji, najczęściej w postaci wstępnego lub innych opłat administracyjnych.  Równie często na początku rozpoczęcia studiów uczelnie obligują swoich studentów do opłacenia całego czesnego za dany okres z góry jednorazowo. Niestety w obu tych przypadkach szkoły wyższy zastrzegają sobie prawo do zatrzymania wpłaconych środków, niezależnie od faktycznych kosztów, jakie poniosła uczelnia w ramach procedury rekrutacyjnej, a także nie biorąc pod uwagę rzeczywistego zakresu wykonania umowy w przypadku rezygnacji ze studiów po jakimś czasie. Postanowienia wyłączające obowiązek zwrotu zbyt wygórowanego wstępnego oraz zastrzeżenie braku konieczności zwrotu już wpłaconego czesnego mogą stanowić klauzule niedozwolone. Co niezwykle istotne, do umowy student-uczelnia, zgodnie z doktryną, należy stosować odpowiednie przepisy, regulujące umowę zlecenia, a te bardzo precyzyjne określają zasady odstępowania od takiego zobowiązania. Art. 746 Kodeksu Cywilnego stanowi w § 1, że — Dający zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Powinien jednak zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki, które ten poczynił w celu należytego wykonania zlecenia; w razie odpłatnego zlecenia obowiązany jest uiścić przyjmującemu zlecenie część wynagrodzenia odpowiadającą jego dotychczasowym czynnościom, a jeżeli wypowiedzenie chociażnastąpiło bez ważnego powodu, powinien także naprawić szkodę. Student jako osoba dająca zlecenie, w przypadku jego wypowiedzenia, obowiązany jest tym samym, do świadczenia na rzecz uczelni wynagrodzenia tylko za dotychczas wykonane czynności. Oczywiście w grę jeszcze wchodzi wypłata ze strony studenta odpowiedniego odszkodowania, ale w praktyce niemożliwe jest domaganie się odszkodowania wyższego niż wpłacone czesne (decyduje o tym, chociażby wartość zaoszczędzonego przez przedsiębiorcę świadczenia). Co więcej, dany student nie będzie musiał naprawić szkody, jeżeli wypowiedział umowę z ważnego powodu (np. okoliczności wpływające negatywnie na sytuację życiową takie jak choroba, utrata pracy, wypadek itp.)2).

Przykłady klauzul niedozwolonych z rejestru Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zobowiązania do zapłaty pomimo rezygnacji lub odmowy zwrotu uiszczonej opłaty w przypadku rezygnacji ze studiów) 

UOKiK nr 1592

W przypadku skreślenia z listy studentów z powodu: niepodjęcia studiów; rezygnacji ze studiów oraz wydalenia z Uczelni, wniesiona opłata nie podlega zwrotowi. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, np. z przyczyn losowych, dziekan na wniosek zainteresowanego może zgodnie z uchwałą Senatu Uczelni podjąć decyzję o zwrocie opłaty.


UOKiK nr 654

Opłata za studia i inne formy kształcenia, nie podlega zwrotowi po dniu planowanego rozpoczęcia zajęć.

UOKiK nr 1297

Opłaty w postaci wpisowego oraz czesne nie podlegają zwrotowi.

UOKiK nr 671

Wniesione opłaty nie podlegają zwrotowi w razie rezygnacji ze studiów, chyba, że rezygnacja jest wynikiem okoliczności niezależnych od studenta.

Podsumowanie

Absolutnie niedopuszczalne jest, aby uczelnie zastrzegały sobie prawo do zatrzymywanie opłat za świadczenie, które de facto nigdy nie zostanie spełnione. Prawem każdego studenta jest odstąpienie od umowy w każdym czasie niezależnie od tego jakie przepisy zawiera umowa student-uczelnia. Wiąże się to rzecz jasna z obowiązkiem wypełnienia odpowiednich świadczeń względem uczelni, ale nigdy nie może przybrać formy definitywnie sprzecznej z dobrymi obyczajami i rażąco naruszającej interes studenta.

Nieodpowiednia właściwość miejscowa sądu

Art. 3853 pkt 23 — W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności: wyłączają jurysdykcję sądów polskich lub poddają sprawę pod rozstrzygnięcie sądu polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a także narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy.

Niezależnie od treści umowy zawieranej z uczelnią, należy pamiętać, że polskie prawo przewiduje pewne ogólne zasady dotyczące właściwości sądu. Mianowicie Kodeks Postepowania Cywilnego w art. 27 §1 stanowi, że — Powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania. Tym samym, jeżeli to uczelnia pozywa studenta-konsumenta, to właściwy będzie sąd zamieszkania studenta. Z kolei art. 34 reguluje właściwość przemienną, która określa, że — Powództwo o zawarcie umowy, ustalenie jej treści, o zmianę umowy oraz o ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie, a także o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy można wytoczyć przed sąd miejsca jej wykonania[…]. Wobec powyższego, postanowienia wyłączające możliwość zastosowania właściwości przemiennej lub narzucające nieodpowiednią właściwość miejscową (najczęściej poprzez wskazanie, iż sądem właściwym miejscowo, w którego okręgu uczelnia ma siedzibę) należy uznać za klauzule niedozwolone wypełniające dyspozycję zawartą w Art. 3853 pkt 23 Kodeksu Cywilnego3).

Przykłady klauzul niedozwolonych z rejestru Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Nieodpowiednia właściwość miejscowa sądu)

UOKiK nr 3452

Wszelkie spory wynikające z niniejszej Umowy, Strony poddają rozstrzygnięciu sądów powszechnych właściwych dla siedziby Uczelni.

UOKiK nr 5026

Ewentualne spory związane z wykładnią i wykonywaniem niniejszej umowy, jak również skutkami jej niewykonania lub nienależytego wykonania będą rozstrzygane przez rzeczowo właściwy Sąd powszechny w Poznaniu

Podsumowanie

Postanowienie błędnie ustalające właściwość miejscową sądu to jedna z najczęściej pojawiających się klauzul w umowach student-uczelnia. Każdy student musi pamiętać, że powinien domagać się uznania za niedozwolone wszelkich norm, które zobowiązują go do oświadczenia, iż w razie zaistnienia sporu wyraża zgodę na rozstrzygnięcie sporu tylko przez sąd właściwy dla siedziby uczelni.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Departament Polityki Konsumenckiej UOKiK Wydział Infrastruktury, Handlu i Turystyki, Raport z kontroli wzorców umownych stosowanych przez wyższe szkoły niepaństwowe, Warszawa 2005,  s.18-19.
2.Ibid., s.16-17.
3.Ibid.s.20