Katalog Klauzul Niedozwolonych cz. 1

05.09.2017 7 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Sama świadomość istnienia klauzul niedozwolonych to zdecydowanie za mało by skutecznie dochodzić swoich praw w ewentualnym sporze z uczelnią. Aby móc doprowadzić do korzystnych rozstrzygnięć dla studenta, niezbędna jest znajomość tych niedozwolonych postanowień, które najczęściej pojawiają się w umowach student-uczelnia, w ich literalnym brzmieniu. Przedstawimy Wam dzisiaj katalog najczęściej pojawiających się klauzul, które spełniają wszystkie przesłanki do stwierdzenia ich niedopuszczalności oraz tych już umieszczonych w rejestrze klauzul niedozwolonych prowadzonym przez Prezesa UOKiK.

 

Rejestr Klauzul niedozwolonych i decyzje Prezesa UOKiK

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zgodnie z dyspozycją zawartą w art. 47945 Kodeksu Postępowania Cywilnego prowadzi rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone na podstawie prawomocnych wyroków uwzględniających powództwa z zakresu klauzuli abuzywnych. Jest to rejestr w pełni jawny i dostępny dla każdego zainteresowanego, nie ma tym samym najmniejszego problemu w wygenerowaniu postanowień właściwych dla konkretnych dziedzin, w tym edukacyjnej zawierającej klauzule pojawiające się w najbardziej nas interesującej umowie student-uczelnia. Wskazany rejestr będzie istniał do 2026 r. pod adresem:  https://uokik.gov.pl/rejestr_klauzul_niedozwolonych2.php Zgodnie z informacją przedstawioną przez UOKiK, znajdują się w nim postanowienia wzorców umowy, które Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Soki) prawomocnym wyrokiem uznał za niedozwolone, oraz te w których sprawach pozwy wpłynęły do soki do 17 kwietnia 2016 r. Tego dnia bowiem weszła w życie nowelizacja ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, na mocy której to UOKiK – a nie Skolik – decyduje o niedozwolonym charakterze danej klauzuli zawartej we wzorcu umowy. Co jednak niezwykle ważne, wszystkie klauzule zamieszczone w starym rejestrze nadal są traktowane jako niedozwolone, a posługiwanie się nimi jest zabronione. W przyszłości rejestr będzie miał głównie charakter historyczny – każdy będzie mógł sprawdzić, jak w latach ubiegłych orzekał sąd.

W nowych sprawach rozstrzygnięcia dotyczące stosowania niedozwolonych postanowień wzorców umowy wynikają z decyzji Prezesa UOKiK i publikowane są w bazie decyzji na stronie internetowej Urzędu. UOKiK gromadzi decyzje Prezesa w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, a także opracowuje raporty dotyczące wzorców umów stosowanych przez poszczególne branże. Co bardzo istotne, wszystkie decyzje publikowane są wraz ze szczegółowym uzasadnieniem oraz argumentacją prawną, dlaczego kształtują one prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy konsumenta. Dla studenta ma to niebagatelne znaczenie, ponieważ w przypadku takiego samego lub zbliżonego brzemienia klauzuli umieszczonej w umowie do klauzuli wpisanej do bazy, może śmiało powoływać się na ten wpis w negocjacjach z uczelnią. W wydawanych decyzjach Prezes UOKiK może również określić środki usunięcia trwających skutków bezprawnej praktyki uczelni i nałożyć na nią karę pieniężną. Niedozwolone postanowienia umowne można znaleźć w bazie decyzji UOKiK, dostępnej na stronie internetowej: https://decyzje.uokik.gov.pl/bp/dec_prez.nsf

Najczęściej wykorzystywanie przez uczelnie klauzule niedozwolone

W 2015 roku Parlament Studentów Rzeczypospolitej Polskiej, w Podręczniku tworzenia i analizy umowy zawieranej między uczelnią a studentem lub osobą przyjętą na studia określającej warunki pobierania opłat związanych z odbywaniem studiów oraz opłat za usługi edukacyjne, wskazywał na kilka nagminnie pojawiających się niedozwolonych postanowień umownych. Były to: jednostronna zmiana wysokości czesnego, ograniczanie praw studenckich z powodu problemów z płatnościami, niezgodne z prawem opłaty, kary umowne/niewspółmierne odsetki, zobowiązanie do zapłaty pomimo rezygnacji lub odmowa zwrotu uiszczonej opłaty w przypadku rezygnacji oraz nieodpowiednia właściwość miejscowa sądu1). Przyjrzymy się nim jeszcze raz, przedstawiając Wam konkretne postanowienia, których każdy student koniecznie musie się wystrzegać. W dzisiejszym artykule skupimy się natomiast na postanowieniu dotyczącym jednostronnej zmiany wysokości czesnego.

Jednostronna zmiana wysokości czesnego

Art. 3853 pkt 10 — W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności: uprawniają kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie.

Art. 3853 pkt 19 — W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności: przewidują wyłącznie dla kontrahenta konsumenta jednostronne uprawnienie do zmiany, bez ważnych przyczyn, istotnych cech świadczenia;

Art. 3853 pkt 20 — W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności: przewidują uprawnienie kontrahenta konsumenta do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy

Dokonując literalnej wykładni powyższych przepisów Kodeksu Cywilnego, należy wyraźnie podkreślić, że uczelnia nie może w treści umowy podpisywanej ze studentem zastrzegać możliwości zmiany umowy bez wyraźnej zgody studenta-konsumenta. Jedynie ważna przyczyna, wskazana wprost w umowie, usprawiedliwia podjęcie takiej decyzji. Uczelnia nie może tego robić dobrowolnie bez wyraźnej podstawy umownej.  Bez cienia wątpliwości należy uznać także, że wysokość czesnego to jeden z najważniejszych elementów umowy student-uczelnia stanowiąca jego zdecydowanie istotną cechę. W przypadku podwyższenia czesnego student powinien mieć tym samym prawo i faktyczną możliwość do wcześniejszego zapoznania się z proponowanymi zmianami oraz do ewentualnego odstąpienia od umowy. Student musi być ponadto odpowiednio poinformowany o każdej zmianie treści umowy we właściwie wcześniejszym terminie, przed przypuszczalną akceptacją przedstawianych zmian. Brak wskazania dokładnych podstaw usprawiedliwiających zmianę umowy, maksymalnego możliwego wzrostu wysokości czesnego, czy też pozbawienie studenta-konsumenta prawa do odstąpienia od umowy to ewidentne klauzule niedozwolone. Jest to o tyle istotne dla studentów, ponieważ stosunek, jakim się łączą z uczelnią, co do zasady ma trwać przez cały okres studiów aż do wypełnienia jego programu. Niedające się przewidzieć zmiany wysokości opłat, a nawet nieprecyzyjne ich przesłanki, przesądzają o braku tak niezbędnej pewności i bezpieczeństwa w relacji słabszego studenta do dużo silniejszej uczelni. W konsekwencji zakwestionowane postanowienia wypełniają dyspozycję art. 3853 pkt 20 k.c. oraz są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumentów, a zatem stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k. c.2).

Poniżej przedstawiamy przykłady klauzuli uznanych za niedozwolone zarówno w okresie wcześniejszym przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz przez Prezesa UOKiK w drodze decyzji na podstawie nowej procedury kontroli abstrakcyjnej wzorców umów. Podajemy również przykłady postanowień, które zostały użyte w umowach w innych typach szkół niż wyższe (gimnazja, szkoły średnie, szkoły policealne itp.), ale z branży-edukacja, które nierzadko w bardzo podobnym brzmieniu stanowią treść umów student-uczelnia.

Przykłady klauzul niedozwolonych z rejestru Urzędu Ochrony Konkurencji
i Konsumentów (Jednostronna zmiana wysokości czesnego

Numer wpisu: 6026

Uczelnia zastrzega sobie prawo do zmiany postanowień niniejszej umowy w zakresie wysokości opłat, o jakich mowa w par. 2 ust. 2 o roczny wskaźnik cen towarów i usług ogłoszony przez Prezesa GUS za poprzedni rok kalendarzowy. Zmiana wysokości czesnego spowodowana zmianą wskaźnika inflacji nastąpi wyłącznie z początkiem kolejnego roku akademickiego, chyba że Uczelnia odstąpi od tego prawa. Zmiana umowy o wskaźnik inflacji nie spowoduje jej wypowiedzenia. (…)”Student ma prawo wypowiedzieć umowę ze skutkiem na koniec semestru, w którym nastąpiło wypowiedzenie z zachowaniem jednomiesięcznego okresu wypowiedzenia (…)

Numer wpisu: 3493

Czesne i opłaty nie ulegają zmianie przez okres studiów (…) z wyjątkiem sytuacji niezależnych od Uczelni.

Numer wpisu: 59

Czesne w następnych latach studiów może ulec zmianie w związku z uzasadnionym wzrostem kosztów ponoszonych przez uczelnię i zostanie ustalone przez rektora zarządzeniem wiążącym strony umowy przed rozpoczęciem nowego roku akademickiego.

Numer wpisu: 5589

Student jest zobowiązany za świadczone na jego rzecz przez Uczelnię usługi edukacyjne uiścić opłaty w wysokości ustalonej zarządzeniem Rektora. […] W trakcie studiów wysokość opłat za usługi edukacyjne może ulec zmianie w wyniku wzrostu kosztów ponoszonych w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia studiów z uwzględnieniem kosztów amortyzacji i remontów.

Numer wpisu: 624

Uczelnia zastrzega sobie prawo dokonywania zmian wysokości opłat.

Przykłady decyzji Prezesa UOKiK uznających postanowienia wzorców umów stosowane przez uczelnie za niedozwolone postanowienia umown

Treść klauzuli: Czesne na każdy kolejny rok szkolny ustala organ prowadzący Szkołę najpóźniej do dnia 5 czerwca roku szkolnego poprzedzającego nowy rok szkolny i pisemnie podaje do wiadomości Rodziców. Zmiana wysokości czesnego na kolejne lata obowiązywania umowy nie wymaga podpisywania aneksu przez strony.

Uzasadnienie: W ocenie Prezesa Urzędu, analiza postanowienia wzorca umowy stosowanego przez UKW, zgodnie z którym Uniwersytet posiada prawo do zmiany umowy zawartej na czas określony w zakresie istotnego elementu umowy, prowadzi do wniosku, że postanowienie to może być sprzeczne z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy konsumentów. Zastrzeżenia Prezesa UOKiK budzi również zapis dotyczący pisemnego informowania rodziców o zmianach czesnego. Taka konstrukcja postanowienia nie gwarantuje, iż ww. informacja dotrze do konsumenta w taki sposób, żeby faktycznie mógł się z nią zapoznać.

DECYZJA NR RBG-3/2017

Podsumowanie

Klauzule dotyczące jednostronnej zmiany wysokości czesnego niestety są kategorią postanowień, które pojawiają się bardzo często w dziesiątkach wzorców umów student-uczelnia. Zazwyczaj przybierają postać normy prawnej umożliwiającej zmianę opłat uczelnie wprost oraz uzależnienia tego kroku od bliżej nieokreślonych przesłanek (wzrost kosztów prowadzenia studiów, zmiany programu nauczania, inne nieprecyzyjne współczynniki gospodarcze). Jest to niezwykle niepokojące zjawisko, które praktycznie uniemożliwia precyzyjne oszacowanie faktycznych kosztów, jakie student będzie musiał ponieść na przestrzeni studiów (przypominamy, że umowa musi być zawarta na cały przewidywany okres studiów).  Dlatego w tym kontekście tak bardzo istotne są przepisy dotyczące ewentualnej zmiany treści umowy. Studencie, pamiętaj, że zmiana umowy powinna wymagać pisemnego aneksu pod rygorem nieważności, do tego musi być wprowadzona w sposób pozwalający zapoznać się jej treścią z odpowiednim wyprzedzeniem.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Podręcznik tworzenia i analizy umowy zawieranej między uczelnią a studentem lub osobą przyjętą na studia określającej warunki pobierania opłat związanych z odbywaniem studiów oraz opłat za usługi edukacyjne, poradnik dla samorządów studenckich, wydanie pierwsze, Warszawa, październik 2015.
2.Departament Polityki Konsumenckiej UOKiK Wydział Infrastruktury, Handlu i Turystyki, Raport z kontroli wzorców umownych stosowanych przez wyższe szkoły niepaństwowe, Warszawa 2005, s.9-10.