W stronę Japonii – 150 lat Meiji [CZĘŚĆ 5]

11.05.2017 6 minuty na przeczytanie artykułu
Autor: Midori (Praca własna) [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) lub CC BY 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/3.0)], Wikimedia Commons

W okresie Meiji, tzn. w latach 1868-1912,  za panowania cesarza Mutsuhito. ujawniły się tendencje liberalne i demokratyczne. Narastał wtedy  sprzeciw wobec absolutystycznego systemu sprawowania władzy. Powstał „ruch na rzecz swobód i praw dla ludu”, który objął dość szerokie kręgi społeczne. W rezultacie władze starały się nieco zmienić sposób rządzenia, ale jednocześnie wprowadzały ustawy ograniczające swobody jednostki. W takich warunkach kształtował się nowy system państwowy.

 

Opozycja wobec nowej władzy

 Z perspektywy czasu można stwierdzić, że w tym systemie poważnym błędem było uprzywilejowanie resortu obrony (tej nazwy nie używano jednak). A mianowicie,  ministerstwo wojsk podzielono (1872 r.) na dwa resorty, tworząc rywalizujące ze sobą odrębne ministerstwa wojsk lądowych i marynarki wojennej. A poza tym przyznano im swoiste prawo weta, wykorzystywane podczas kompletowania gabinetu rządowego. A mianowicie, polegało to na niezgłaszaniu przez wojskowych kandydata na ministra, co  uniemożliwiało powołanie rządu, który mógłby nie godzić się na  zwiększenie budżetu dla wojsk lub marynarki. Żaden inny resort nie miał takich uprawnień. Z tego powodu resorty wojsk i marynarki mogły powiększać swoje budżety, uzasadniając te żądania np. koniecznością uzupełnienia armii o dodatkowe dywizje nawet w czasie pokoju, czy budowy kolejnych okrętów dla zachowania równowagi sił na Pacyfiku. W tych warunkach armia uniezależniła się od administracji cywilnej i prowadziła własną politykę zagraniczną.  Negatywne rezultaty nadmiernych przywilejów w strukturze państwa, nadanych wojsku, są dobrze znane. Nie tylko w historii Japonii XX wieku. Ale negatywny spadek armii cesarskiej nie da się w żaden sposób złagodzić, twierdząc że chodziło Japonii o wyzwolenie krajów azjatyckich z niewoli zachodnich imperialistów. To przecież działania wojskowych doprowadziły nie tylko do agresji wobec sąsiadów, jak również do cierpień własnego narodu. Na pewno,  ten aspekt modernizacji w okresie Meiji będzie również  przedmiotem refleksji podczas rocznicowych obchodów.

Ale z drugiej strony będzie  można ponownie docenić wielkość umysłów owych czasów, a zwłaszcza tych, którzy zdecydowali o wyróżnieniu znaczenia edukacji całego społeczeństwa w procesie modernizacji kraju.

Edukacja kluczem do sukcesu

Założone w 1871 r. ministerstwo oświaty przystąpiło do pracy nad systemem edukacji. W rezultacie w 1872 r. ogłosiło zasady nowego systemu oświatowego, wzorowanego na systemie francuskim i częściowo amerykańskim. Ta pierwsza proklamacja zawierała twierdzenie, że odtąd oświata dostępna będzie wszystkim obywatelom, dlatego nie będzie niepiśmiennych rodzin na wsi, ani niepiśmiennych w jakiejkolwiek innej rodzinie. Wszyscy będą mieli równy dostęp do oświaty. Plan przewidywał utworzenie wyższych uczelni, szkół średnich, normalnych i technicznych, oraz 53760 szkół podstawowych. Jednak środki finansowe rządu, jak i stopień zrozumienia wśród ludu dla takiej potrzeby, były ograniczone. Proklamację unieważniono, a w jej miejsce w 1879 wydano nowy dekret o wychowaniu (kyōikurei), świadczący o poszukiwaniu najlepszych rozwiązań dla nowego systemu szkolnictwa, które miało spełniać dwa ważne cele: uczyć umiejętności pożytecznych w życiu oraz wpajać cnoty obywatelskie1). Wówczas wprowadzono obowiązkowe czteroletnie  (przedłużone w 1907 roku do 6 lat) szkoły podstawowe oraz średnie i wyższe dla elit2).

Warto tez wspomnieć, że kiedy Mori Arinori (1847-1889) został ministrem oświaty, w preambule pierwszego dekretu z 1872 r. wyraził przekonanie, że edukacja jest kluczem do sukcesu w życiu3). Jak wspomniałem, ten wczesny dekret o oświacie (1872 r.) nie zawsze odpowiadał możliwościom, był zbyt ambitny lub uniformizujący oświatę powszechną. Został więc w 1879 r. zastąpiony nowym prawem, a mianowicie „dekretem o edukacji” (kyōikurei). Tym razem wzorowano się głównie na amerykańskim systemie edukacyjnym: rozluźniono w nim rygory dotyczące treści nauczania, dano większe prawa dla władz lokalnych. Jednak pojawiły się znów problemy – zaczęto zamykać szkoły podstawowe z powodu zbyt małej liczby uczniów, więc wiele dzieci nie mogło uczęszczać do szkół. Dlatego też rząd wprowadził poprawki w następnym roku, wzmacniając kontrolę państwową nad szkołami.

Instytucje szkolnictwa wyższego

W Tokio utworzono „szkołę nauk wyższych”, czyli uniwersytet, przez połączenie działających dotąd szkół – konfucjańskiej Shōheizaka gakumonjo (dawne Seidō), europeistyki Kaiseijo, szkoły medycznej Igakusho. Natomiast w Kioto  dwa ośrodki nauk narodowych i sinologicznych (Kōgakusho i Kangakusho) stopniowo  się modernizują i zmieniają swój profil.

Gdy wraz z modernizacją wzrosło zainteresowanie naukami zachodnimi, w 1877 r. w Tokio powstał Uniwersytet Tokijski, złożony z wydziałów prawa, medycyny, literatury (humanistyki) i techniki. W następnym roku założono Wyższą Szkołę Rolniczą w dzielnicy Komaba w Tokio. W celu kształcenia nauczycieli założono seminarium nauczycielskie (shihangakkō) również w Tokio w 1871 r. Wówczas zaproszono pofesora z USA (Marion McCarell Scott, pedagog i dyplomata), który miał za zadanie nauczenia nowoczesnej pedagogiki.  Rozwijały się też szkoły prywatne. I tak Fukuzawa Yukichi założył Keiō Gijuku (dzisiejszy Uniwersytet Keiō) w Tokio, a Niijima Jō po powrocie z Ameryki w 1875 r. utworzył szkołę Dōshisha (dziś uniwersytet) w Kioto,  natomiast Ōkuma Shigenobu w 1882 r. utworzył Tōkyō Senmon Gakkō (późniejszy Uniwersytet Waseda) w Tokio. Następnie w każdej prefekturze powstawały średnie szkoły publiczne i prywatne, niektóre z nich kontynuowały tradycje samurajskich szkół klanowych.

Zachodnia cywilizacja w Japonii

Terminem bunmei kaika  posłużył się Fukuzawa Yukichi w książce  Bunmeiron no gairyaku (Zarys teorii cywilizacji, 1875) na określenie zmian cywilizacyjnych, jakie zachodziły w systemach politycznych i społecznych, jak również w obyczajach w Japonii pod wpływem cywilizacji zachodniej. Wówczas przyjmowano  wszystko bezkrytycznie, jeśli tylko pochodziło z Europy lub Ameryki. W tym sensie termin ten odnosił się do wczesnych lat Meiji zwanych kaikaki (okres zmian) lub goisshin [cesarska]odnowa). Kluczowymi słowami tych przemian były m.in. haihan chiken (obalenie han i utworzenie prefektur),  chōhei seido (system zaciągu do wojska), tetsudō (kolej żelazna), jinrikisha (‘powóz  [ciągniony] siłą człowieka’, ryksza), jōkisen  (parowiec), yūbin seido (system pocztowy), yōfū kenchiku (budowy /domy w stylu zachodnim), gasutō  (lampy gazowe), haitōrei (dekret o zakazie noszenia mieczy), guntai no seifuku (mundur), kōmorigasa (parasol), sukiyaki  (potrawa mięsna sukiyaki), gyūnyū (mleko krowie), anpan (bułeczki nadziewane), shinbun (gazeta), keimōsho (książki oświeceniowe), taiyōreki (kalendarz słoneczny), oyatoi gaikokujin (obcokrajowiec zatrudniony [przez państwo], engeki kairyō undō (ruch na rzecz ulepszenia teatru), jiyū minken undō (ruch na rzecz wolności i praw ludu).

Mimo zafascynowania cywilizacją zachodnią,  rząd Meiji przywiązywał dużą wagę do zachowania rodzimej tradycji duchowej podczas przyjmowania obcej technologii. Tę zasadę nazwano wakon yōsai (duch japoński – nauka zachodnia) na wzór dawnego terminu wakon kansai (duch japoński – nauka chińska).  Zdecydowano też, że podstawą i źródłem owego „ducha japońskiego” będzie religia sinto (shintō).

Polityka religijna w okresie Meiji

Nowy rząd Meiji przyjął odrodzone sinto (fukko shintō) jako fundament ideologii państwa, sprzyjającej centralizacji władzy. Dlatego popierał i chronił sinto. Za przewodnią zasadę ideologiczną przyjął jedność religii i państwa (saisei itchi).

Na mocy dekretu o rozdziale sintoizmu i buddyzmu (shinbutsu bunri, 1868)4) zniesiono zależność tych świątyń sintoickich, które działały pod nadzorem buddyjskim. W rezultacie kapłanów sinto podporządkowano Urzędowi Bogów (Jingikan), co niewątpliwie podnosiło ich prestiż w porównaniu z mnichami buddyjskimi, którzy podlegali Ministerstwu  Ludności.

Pomnik Fukuzawy Yukichiego przed wejściem do Uniwersytetu Keiō fot. M. Melanowicz

Jednak wraz z procesem rozdzielania buddyzmu i sintoizmu ujawniło się skrywane niezadowolenie Japończyków z zachowania kleru buddyjskiego, który do przemian okresu Meiji żył wygodnie. Z kolei urzędnicy związani z sintoickim kościołem oraz uczeni narodowi nazbyt przesadnie traktowali problem rozdziału. Dopuścili nawet do represji wobec buddystów (haibutsu kishaku), a także do aktów niszczenia świątyń, posągów i ksiąg buddyjskich.

***

Kolejne artykuły z cyklu JAPONIA – między cywilizacją i kulturą – już wkrótce!

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.W.G. Beaseley, The Meiji Restoration, Stanford University Press, Stanford, s.359.
2.Miki Y.Ishikida,  Japanese Education in the 21st Century,  iUniverse, Inc., New York, s.12.
3.M.B.Jansen, The Making of  Modern Japan, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge 2000. s.402.
4.J.M.Goedertier, A Dictionary of Japanese History, Walker/Weatherhill, New York, Tokyo 1968, s. 256.